دواین بڵاوکراوەکان

رەمەزان لە دیدی قورئان

خوداى ڕه‌حمان ئايينه‌كه‌ى خۆى به‌چ پاراستووه‌ له‌ ده‌ستى كه‌ڵه‌گايان (طاغيت)؟ جووله‌ى زه‌وى و مانگ له‌ هه‌ر سات و كاتێكى دياريكراو كاريگه‌ريێكى دياريكراو ده‌خاته‌ سه‌ر زه‌وى و خه‌ڵكه‌كه‌ى ئايا په‌رستشه‌كانمان په‌يوه‌ستى (قمر) كراوه‌ يان په‌يوه‌ستى (شهر) كراوه‌؟ و ئايا جياوزازييان چييه‌؟

اقــــــــــــــــــــــرأ

وشه‌ى (اقرأ) له‌ فه‌رهه‌نگه‌كانى زمانه‌وانى عه‌ره‌بى چه‌ندين ماناى هه‌يه‌ وه‌ك تێروانين و ڕامان و قوڵبوونه‌وه‌و وردبوونه‌وه‌و نزيكبوونه‌وه‌ و كردنه‌ ڕێباز و هه‌ڵگرتن و گواستنه‌وه‌و پێگه‌ياندنى سڵاو و كۆكردنه‌وه‌ و به‌يه‌كگه‌ياندنه‌وه‌ و زۆرئه‌نجامدان و و به‌رزبوون و هه‌رشتێك كۆى بكه‌يته‌وه‌ ماناى وايه‌ (قَرَأْتَه) و تێگه‌يشتن و كات و ئاوابوون و پاكبوون و گه‌ڕانه‌وه‌ ئه‌مانه‌ به‌شێكن له‌ ماناكانى (اقرأ)

ئايا ئافره‌ت له‌ كاتى حه‌يضدا ده‌توانى به‌ رۆژوو بێت و نوێژ بكات؟

(( پرسيارم لێكرا)): خوداى گه‌وره‌ پياو و ئافره‌تى خه‌لق كردووه‌‌ بۆ هيچ كاتێك پياوى عقوبه‌ نه‌داوه‌ به‌ دورخستنه‌وه‌ له‌ خۆى به‌ مه‌نعكردنى له‌ نوێژ و ڕۆژوو؟ ئايا بۆ ده‌بى ئافره‌ت لە كاتی سوری مانگانەدا سزا بدات به‌مەنعكردنی لە نوێژ و رۆژو؟ (مع العلم) خۆى وا دروستى كردوون........ نوسه‌ر: لارين نصرالدين

شه‌وى قه‌در

جياوازى چييه‌  له‌ نێوان (إنزال و تنزيل) له‌ قورئاندا؟ ئايا قورئان له‌ شه‌وێكدا دابه‌زيوه؟‌ ئايا ئه‌و (أمر)ه‌ داناييه‌ چييه‌ پياده‌ ده‌كرێت؟ بزانه‌ ياساى (خلق) چۆن پياده‌ ده‌كرێت؟ تاكو ياساى (أمر) داببه‌زێت، فه‌رمانه‌كانى خوداى ره‌حمان هه‌ر له‌ ئاسمان ده‌مێنێته‌وه‌، ئايا ده‌كرێ دابه‌زينى فريشته‌كان بۆ دونيا دووباره‌ ببێته‌وه‌؟ موباره‌كى شه‌وى قه‌در چييه‌؟ يادكردنه‌وه‌ى ئه‌م شه‌وه‌ لۆچييه‌‌؟ ئه‌و ئاهه‌نگه‌ ئاسمانييه‌ى له‌م شه‌وه‌دا ده‌گێڕدرێت، كێ پێى هه‌ڵده‌ستێت؟


21/08/2011 06:21:00 م جار خوێندراوه‌ته‌وه‌ 1041

ئه‌گه‌ر كه‌سێك له‌ڕێی ئه‌سڵی زانسته‌وه‌ کاره‌بای دروستکردبا مرۆڤی نه‌ده‌کوشت


وشه‌ى زانست(علم) پایه‌دارترین وشه‌یه‌ بارى تعالى وه‌كو پایه‌یه‌ك بۆ مرۆڤی به‌كارهێناوه‌، ته‌نها یه‌کجار ناوى بارى تعالى به‌(اكرم) هاتووه‌ ئه‌ویش له‌ زانسته‌وه‌ هاتووه‌، (اقرأ و ربك الأكرم* الذی علم بالقلم)، گرنگه‌ بزانین بنچینه‌ى ئه‌و وشه‌یه‌ له‌ كوێ هاتووه‌ و چۆن به‌كارهاتووه‌؟ پاشان وشه‌ هاومانا و نزیكه‌كانى وشه‌ى زانست(علم) و پاشتر چۆن له‌ قورئانی پیرۆز به‌كارهاتووه‌؟ ئینجا له‌سه‌ر ئه‌رزى واقیع چۆن به‌كارهاتووه‌؟

(علم= نیشانه‌)
پێناسه‌ى وشه‌ى زانست(علم) له‌ (علامه‌) واته‌ نیشانكردن هاتووه‌، بۆ نموونه‌: ئێمه‌ ئه‌گه‌ر به‌ شه‌قامێكدا بڕۆین كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ى هاتووچۆ بوونى هه‌یه‌، ئه‌م نیشانانه‌ش به‌ جۆره‌ها مه‌به‌ست دانراوه‌و هه‌ریه‌ك له‌و‌ نیشانه‌یه‌ بۆ مانایه‌كه‌، ئه‌وه‌ى چاوه‌كانى ساغ بێت كه‌ بینى تێیده‌گا‌، هه‌ربۆیه‌ ئه‌م نیشانه‌یه‌ زمانى گشتى مرۆڤایه‌تییه‌، بۆیه‌ ئاڵاى ده‌وڵه‌تان كۆمه‌ڵه‌ ڕه‌نگێكه‌ تا ئه‌وه‌ى خوێنده‌وارى هه‌بێت یا نه‌یبێت بزانێت ئه‌وه‌ ئاڵاى چ ده‌وڵه‌تێكه‌، ئینجا بارى تعالى (علم) زانستى به‌م چه‌شنه‌ لێكردووه‌، په‌یوه‌ندى به‌ خوێنده‌وارى نییه‌! به‌ ئه‌كادیمییات نییه‌، له‌ سه‌رده‌مى هاتنه‌ خواره‌وه‌ى قورئان، عه‌لامه‌ت بۆ شتێك به‌كار ده‌هات ئه‌ویش كاتێك ئاژه‌ڵه‌كانیان به‌ هۆیه‌وه‌ جیا ده‌كرده‌وه‌، جا هه‌ركه‌س و ناوچه‌یه‌ك نیشانه‌ى خۆى له‌ ئاژه‌ڵه‌كانیان ده‌دا، به‌مه‌وه‌ نیشانه‌(علامه‌) دروست ده‌بوو، به‌هۆى ئه‌م نیشانه‌یه‌وه‌ ئاژه‌ڵه‌كان له‌یه‌كتر جیا ده‌كرانه‌وه‌، ئه‌مه‌ ماناى ( عِلْم و عَلَّمَ و عَلامه‌) یه‌.
ئه‌گه‌ر بچینه‌ خزمه‌ت قورئان، كاتێك یه‌كه‌مجار بارى تعالى مرۆڤى خه‌لقكردووه‌، (ادم) (دروودى خواى لێبێ)، جیاوازى نێوان (ئاده‌م) وه‌كو پێشخستن و ڕێزلێنان له‌گه‌ڵ هه‌موو مه‌خلوقاته‌كانى دی و ته‌نانه‌ت فریشته‌كانیش وشه‌ى (عَلَّمَ) بووه‌‌، كه‌ گفتوگۆ بووه‌ له‌ نێوان فریشته‌كان و بارى تعالى له‌ بابه‌تى (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء)(البقرة 30)  ئه‌وان وه‌ڵام ده‌ده‌نه‌وه‌ و پرسیار ده‌كه‌ن و بارى تعالى وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ)(البقرة 30) له‌ هێزى وشه‌ى (أعلمُ) (عَلَّمَ الانسان)، ده‌رباره‌ى ئاده‌م ده‌فه‌رمووێ: (وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء)(البقرة31)  گرنگه‌كه‌ لێره‌ (عَلَّمَ) یه‌، پاشان كه‌ فریشته‌كان له‌ ئاخافتنه‌كه‌ كشانه‌وه‌، خودا ده‌فه‌رمووێ: (قَالَ يَا آدَمُ أَنبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ) هه‌ر (تعلیم)ێك پاشى (تعلیم) (إنبا‌ء) دێت، واته‌ زانسته‌كه‌ له‌لاى ئه‌و مرۆڤه‌ ده‌بێته‌ شتێكى به‌ڵگه‌ نه‌ویست، پێویستى به‌ ماندوبوون نییه‌، یه‌كسه‌ر ده‌توانێ بۆ به‌رامبه‌ره‌كه‌ى بیڵێته‌وه‌و بیخاته‌ ڕوو.

ئه‌دیسۆن كاره‌باى دانه‌هێناوه‌ 
 ئه‌و به‌خشین و پێدانه‌ به‌ ئاده‌م و ئاده‌میزاد واته‌ ئاده‌م (تعلیم) كرایه‌ له‌ ئه‌نجامدا هه‌موو مرۆڤێك به‌ فیتڕه‌ (تعلیم) كرایه‌، ئه‌و (اسما) نه‌ى كه‌ بارى تعالى دایتیه‌ ئاده‌م به‌ (تعلیم) به‌ چه‌مكى وشه‌ى (عَلَّمَ)، هه‌موو مرۆڤێك تا كۆتا مرۆڤ هه‌موو تعلیم كراون به‌ (ڕۆژێك مرۆڤ ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ى به‌ چه‌ند ساتێك به‌جه‌سته‌ ده‌گاته‌ ئه‌و جێگه‌یه‌ى كه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌گه‌ر چه‌نده‌ها كیشوه‌ر لێك دووربن‌! ده‌توانێت به‌ ته‌ن مادده‌كان بگوازێته‌وه‌ له‌ شوێنێك بۆ شوێنێك به‌ چه‌ند ساتێك!)، بۆیه‌ مانای چه‌مك و وشه‌ى (علم) له‌ قورئان ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ خوێنده‌وارى هه‌بێت یان نه‌یبێت، به‌ڵكو مرۆڤه‌كان هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ جینه‌كانیان (تعلیم) هه‌یه‌ به‌ (اسماء )، هه‌ر ئه‌و (تعلیم)یه‌ به‌ اسماءْ پاڵ به‌ مرۆڤه‌كه‌ ده‌نێت بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و زانسته‌(علم)ه‌ى ئاشكرا بكات كه‌ پێوه‌ى خه‌لقكراوه‌، هه‌ر مرۆڤێك كه‌ له‌ دایك ده‌بێت موعه‌لله‌مه‌ به‌و بنه‌مایانه‌ى كه‌ كاتى خۆى ئاده‌م (سه‌لامى خواى لێبێت) پێی تعلیم كرایه‌، بۆیه‌ ئێمه‌ بڕوامان وایه‌ كه‌ ئه‌دیسۆن كاره‌باى دانه‌هێناوه‌ به‌ڵكو دۆزییه‌وه‌، بابه‌تێك ده‌دۆزێته‌وه‌ كه‌ له‌ بینچینه‌دا پێوه‌ى موعه‌لله‌مه‌، یان (هنرى فۆرد) دێت شتێك داده‌هێنێت ئه‌وه‌ دۆزه‌ره‌وه‌یه‌، چی دۆزیوه‌ته‌وه‌؟ ئه‌و شته‌ى دۆزیوه‌ته‌وه‌ كه‌ بارى تعالى پێوه‌ى (تعلیم)ى كردییه‌، كه‌واته‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى مرۆڤ ئه‌و ئامرازه‌ ڕاسته‌ى كه‌ هه‌یبوو له‌ ڕێى پێغه‌مبه‌رانه‌وه‌ بۆى مابوویه‌وه‌ له‌سه‌رى نه‌ڕۆیشت، كه‌ پوخته‌ى زانسته‌كه‌ بوو، ئه‌گه‌ر بهاتایه‌ ئیشى له‌سه‌ر خۆى بكردایا به‌توانایه‌كى زۆركه‌م و به‌ كاتێكى زۆركه‌م ده‌گه‌یشته‌ به‌رزترین پله‌ى جێنشینى و باڵا ده‌ستى میراتگرى له‌سه‌ر زه‌وى، كه‌ ئه‌وه‌ى نه‌كرد كه‌واته‌ ده‌بێ له‌ ڕێى تاقیكردنه‌وه‌ كه‌ تواناو كاتێكى زۆرى تێدا به‌كاردێنێ تا ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ى كه‌ ئه‌و وزه‌ى دۆزینه‌وه‌ى هه‌یه‌.

گواستنه‌وه‌ی جه‌سته‌
باسمانكرد‌ كه‌ ڕۆژێك دێ مرۆڤ ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ى به‌ چه‌ند ساتێك به‌جه‌سته‌ ده‌گاته‌ ئه‌و جێگه‌یه‌ى كه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌گه‌ر چه‌نده‌ها كیشوه‌ر لێك دووربن‌! ده‌توانێت به‌ ته‌ن مادده‌كان بگوازێته‌وه‌ له‌ شوێنێك بۆ شوێنێك به‌ چه‌ند ساتێك! ئه‌مانه‌م پێش چه‌ندین ساڵ باس كردووه‌ به‌ نزیكه‌ى پانزه‌ ساڵ، واته‌ مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌یه‌ بارى تعالى له‌ قورئان ئاماژه‌ى به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو مرۆڤ پابه‌ند بوو به‌ دۆزینه‌وه‌ى یاساى (تعلیم و تَعَلُم) له‌ ناخى خۆیدا ئه‌و كات پێویستى به‌ توانا و كاتێكى زۆر ناكات و هێواش هێواش بگاته‌ ئه‌و ئاسته‌ و مرۆڤایه‌تى ته‌مه‌نێكى زۆر سه‌رف بكات بۆى تا بگاته‌ ئه‌و ئاسته‌، سوله‌یمان (سه‌لامى خواى له‌سه‌ر بێت) كه‌ پێغه‌مبه‌رو پادشا بوو توانى بووى له‌ بوارى (علم) ئه‌م توانایانه‌ بخاته‌ گه‌ڕ، كه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌ى (علم)یان له‌ لا بوو بیانكاته‌ ڕاوێژكار و هاوكار بۆخۆى، وه‌ك له‌و ئاخافته‌نه‌ى له‌ نێوان خۆى و هاوكارانى دێته‌ ئاراوه‌ (أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا) (قَالَ عِفْريتٌ مِّنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِكَ)(نمل39) (قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْكِتَابِ)(نمل 40) عيلمه‌ ئه‌وه‌ (أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ) (نمل 40)  ئه‌گه‌ر بزانین كه‌ ته‌ختی پادشایى به‌لقیس (40) ته‌ن بوو! له‌ شارى مه‌ئره‌ب بوو له‌ یه‌مه‌ن، گواستییه‌وه‌ بۆ فه‌ڵه‌ستین به‌ چه‌ند ساتێك! مادده‌ى ئاڵوگوڕ كرد بۆ وزه‌و له‌ پێش سوله‌یمان (دروودى خواى لێبێت) گۆڕییه‌وه‌ بۆ مادده‌.

ته‌علیمی پێغه‌مبه‌ران
كه‌واته‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى پێغه‌مبه‌ره‌ و له‌و ئاسته‌ى خوداى گه‌وره‌ (تعلیم)ى كردییه‌ و له‌و ئاسته‌ى هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ عیلم ده‌كات به‌ پێى ویستى خواى، ئه‌مه‌ش داده‌به‌زێنێته‌ سه‌ر ئه‌رزى واقیع و به‌روبوومه‌كه‌ى به‌ ده‌ست دێنێ، ئه‌گه‌ر ئه‌و لایه‌نه‌ به‌كارنه‌هات كه‌واته‌ ده‌بێ مرۆڤ به‌ تاقیكردنه‌وه‌ى خۆى ڕۆژ به‌ ڕۆژ تا ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ى كه‌ ئه‌و ئاماده‌یى تێدا هه‌یه‌ وه‌ریبگرێت و به‌رگه‌ى بگرێت، كه‌واته‌ ماناى (علم) ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر كه‌ مرۆڤ له‌ دایك ده‌بێت (موعه‌لله‌مه‌)، به‌ڵام به‌گه‌ڕخستنى ئه‌و زانسته‌ى بۆ واقیع نازانێت، بۆیه‌ ده‌فه‌رموێت: (أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَيْئاً)(النحل 78) ئه‌مه‌ له‌ بوارى به‌گه‌ڕخستنه‌، واته‌ ئه‌وه‌ى لاتانه‌ به‌گه‌ڕنه‌خراوه‌ به‌ كرده‌وه‌ بۆ واقیع، (تعلیم)ى مرۆڤ له‌ نێو جینه‌كانییه‌تى له‌ (DNA) ى دایه‌، كێشه‌كه‌ له‌وه‌ دایه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤه‌كان له‌ هه‌ر سه‌رده‌مێك پابه‌ند بووبن به‌ دابه‌زاندنى (تعلیم)ى بۆ واقیع به‌ پێى تێڕوانینى پێغه‌مبه‌رانه‌ى سه‌رده‌مى خۆى، به‌مه‌ سوودێكى باشیان بینیوه‌ له‌م وزانه‌ به‌ ئاستێكى زۆر به‌رز و توانیویانه‌ چه‌ندین شارستانییه‌ت بنیاد بنێن له‌سه‌ر زه‌وى، ناوچه‌ى (بطرا‌ء) كه‌ ئێستاش خه‌ڵك سه‌یرى ده‌كه‌ن (وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ)(الشعراء 149)، یان هه‌ڕه‌مه‌كانى میسر كه‌ ئێستاش مرۆڤایه‌تى سه‌رى سوڕماوه‌ كه‌ چۆن له‌ سه‌رده‌مه‌كانى ڕابردوو ئه‌و ژیاره‌ نه‌ك شارستانییه‌ له‌ ئاستى ئێستا زۆر باڵاتر بووه‌، بیگومان ئامێرى به‌م شێوه‌یه‌یان هه‌بووه‌ كه‌ بتوانێت ئه‌م چیایانه‌ كون بكه‌ن و خانووى لێ دروست بكه‌ن، خانووى به‌م جۆره‌ ڕێك و پێك و ئاسووده‌، بۆ ئه‌مه‌ش خاوه‌نى ته‌كنه‌لۆژیا بوون، چونكه‌ ناچێته‌ عه‌قل پادشایه‌ك خانوویه‌ك دروست بكات به‌ (500) ساڵ؟! خۆیشى ته‌مه‌نى (50_60) ساڵه‌! ئه‌مه‌ ناكرێت، كه‌واته‌ ئه‌و كاته‌ ئامرازى شارستانی و توانای ئه‌وتۆیان هه‌بووه‌ له‌ تواناى ئێستا زۆر زیاتر.

زانراو یان زانین
دێینه‌ سه‌ر خاڵێكى تر وشه‌ى (علم) له‌ قورئان له‌ بنچینه‌دا به‌م جۆره‌ هاتووه‌، به‌ڵام ڕێگه‌ى هه‌ڵسوكه‌وتى خه‌ڵك له‌گه‌ڵ (علم) جیاوازى هه‌بووه‌، بۆ نموونه‌ چۆن ئێستا وشه‌ى زانست(علم) به‌ زانین ئه‌بستمۆلۆژى(معرفة‌) یان به‌ ده‌رككردن (إدراك)، یان به‌ تێگه‌یشتن (فهم) لێك ده‌درێته‌وه‌ و پێناسه‌ ده‌كرێت، كه‌چی ئه‌مانه‌ هیچێكیان (علم) نین! شتى نزیكى (علم)یان تێدایه‌، هه‌ر بۆ زانین له‌ قورئان به‌م جۆره‌ نه‌بووه‌، بۆ نموونه‌ له‌ پێش به‌ڕیوه‌به‌رایه‌تى په‌روه‌رده‌ نوسرابوو (قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ)، یان ده‌چوویته‌ فه‌رمانگه‌كان به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌مه‌ نوسرابوو، به‌ڵام ئایه‌ته‌كه‌ به‌م جۆره‌ نییه‌ به‌ڵكو ده‌فه‌رموێت: (أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّيْلِ سَاجِداً وَقَائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ)(الزمر 9) (هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّيْلِ سَاجِداً وَقَائِماً) ئا ئه‌وه‌ زانا (عالم)ه‌كه‌یه‌، كه‌ ئاواى كرد باگراوندو زه‌مینه‌ى ئیشكردنى ئه‌و به‌شه‌ له‌ جه‌سته‌ى كه‌ مادده‌ى زانست(علم)ى هه‌یه‌ به‌ ئیش ده‌كه‌وێت، ئه‌وه‌یه‌ به‌ كرده‌یی زانسته‌(علم)ه‌ ئاست به‌رزه‌كه‌ شارستانى بێته‌ پێش، به‌ڵام پشت به‌ستن ته‌نیا له‌سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ دۆزراوه‌ و یاخود هاوكێشه‌ى فیزیایى و كیمیایى و یاخود بیركارى له‌ رێی تاقیگه‌ییدا زۆر تواناو كات له‌ مرۆڤ ده‌بات.

ئه‌دیسۆن و كاره‌با
 زانست (علم) پابه‌ندبوونى مرۆڤه‌كه‌یه‌ به‌و باوه‌ڕه‌و بواره‌ى كه‌ خۆى ئیشى له‌سه‌ركردووه‌، ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كه‌ مێشكى پڕكرا له‌ چه‌مكه‌ زانستییه‌كان، وه‌ك سیدییه‌ك، به‌ڵام خۆى ئیشی پێ نه‌كردو باوه‌ڕى پێنه‌بوو ئه‌وه‌ پێیده‌گوترێت زانراو یان زانین(معرفة)، قورئان چه‌مكى (علم) به‌م جۆره‌ پێناسه‌ ده‌كات، به‌م جۆره‌ له‌ ناخى مرۆڤه‌كه‌ش دیاری ده‌كات، ئه‌و ڕێسایانه‌ش داده‌نێت كه‌ چۆن مرۆڤ فێره‌ زانست (علم) ببێت، واته‌ ئه‌گه‌ر (أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّيْلِ سَاجِداً وَقَائِماً)  هه‌بێ (فؤاد) ده‌ماغى ئه‌وه‌نده‌ ده‌بێته‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ بازدان دروست بكات له‌ تێگه‌یشتن (فهم)، شتێكى زۆر سه‌رسوڕمێن دابهێنێت بۆ مرۆڤایه‌تى، زۆر له‌وه‌ى ئاست به‌رزتر بێت كه‌ ئه‌دیسۆن دۆزییه‌وه‌ له‌ كاره‌با، چونكه‌ باوه‌ڕم وایه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك له‌ڕێی ئه‌سڵی زانسته‌وه‌ كاره‌باى بدۆزیایه‌وه‌ ئه‌و كات کاره‌با.. یه‌ك جه‌مسه‌ر ده‌بوو نه‌ك دوو جه‌مسه‌رى! جگه‌ له‌مه‌ ده‌كرا كاره‌با وه‌ك وایه‌رلێس بگوازرێته‌وه‌.
پاشان كاره‌با مرۆڤ نه‌گرێت و نه‌كوژێت، یه‌ك كۆمه‌ڵه‌ تایبه‌تمه‌ندى ده‌بوو، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ى زیاتر له‌ سى ساڵ له‌ تاقیگه‌كانه‌وه‌ پێوه‌ى خه‌ریك بوو و ناچار هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ى د‌رك پێكردووه‌ و ئه‌وه‌نده‌ى دۆزییه‌وه‌.
كه‌واته‌ زانست(علم) له‌ناو ناخى مرۆڤه‌، كه‌ له‌ دایك ده‌بێ له‌ ناو (DNA) زانست بوونى هه‌یه‌، به‌ڵام كه‌ دێته‌ سه‌ر ئه‌رزى واقیع هه‌ر له‌ ڕۆژى یه‌كه‌م كه‌ له‌ دایك ده‌بێ له‌گه‌ڵ ئه‌و ناوه‌نده‌ى تێیدا هه‌یه‌، چه‌ند هاوشێوه‌ ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و زانسته‌ى كه‌ پێوه‌ى مه‌خلوقه‌ به‌ فیتڕه‌ت له‌ (DNA) هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌و واقیعه‌ى كه‌ هه‌یه‌؟ زه‌حمه‌تترین قۆناغ ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ بتوانێت كه‌ ناخى له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌ى ببه‌ستێته‌وه‌، یان ده‌ره‌وه‌ى بسه‌پێنێته‌ سه‌ر ناخى خۆى، منداڵ له‌م قۆناغه‌ زۆر ئه‌زیه‌ت ده‌خوات، ئه‌مه‌ له‌به‌رچى؟ چونكه‌ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ى له‌م ئاسته‌ زانستییه‌ نه‌بووینه‌، چونكه‌ ملیونه‌ها له‌م جۆره‌ چه‌مكه‌ زانستیانه‌ له‌ ناخى منداڵه‌كه‌ هه‌بێت و ده‌بێ به‌ ناچارى پێچه‌وانه‌ی بێت و بكه‌وێته‌ دژایه‌تى و ناچونیه‌كى له‌گه‌ڵ فیتڕه‌یدا بۆ ئه‌وه‌ى هاوشان بكه‌وێته‌ ڕێ له‌گه‌ڵ واقیعى خۆى.

دابه‌زاندن بۆ واقیع
به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ى خوداى گه‌وره‌ پێغه‌مبه‌رانى هه‌ڵده‌بژێرێت (اجتباء) و ده‌پاڵێوێت (إصطفاء) هه‌روه‌ها هیچ له‌كه‌ و شوخت له‌سه‌ر (DNA)یان نییه‌، هه‌ر بۆیه‌ له‌ توانایان دایه‌ ئه‌م هه‌موو وشه‌ و چه‌مكانه‌ بگرنه‌ خۆیان كه‌ خوداى په‌روه‌ردگار ناردووویه‌تى، چونكه‌ ناخ و فیتڕه‌یان وه‌ك ئاده‌مه‌، یه‌كسه‌ر كه‌ تعلیم ده‌كرێت ده‌توانن دایبه‌زێننه‌ واقیع به‌ په‌یام پێدان(إنبا‌ء)، بۆیه‌ (رسل) پێیان ده‌گوترێت (أنبیاء)، بۆ نموونه‌ ئاده‌م (وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ)(البقرة٣١) (قَالَ يَا آدَمُ أَنبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ) (أَنبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ)، پێغه‌مبه‌رانى دیش فیتڕه‌یان خاوێنه‌ بۆیه‌ مافیان هه‌یه‌ (إنبا‌ء) بكه‌ن بۆ به‌رامبه‌ره‌كه‌یان، بۆیه‌ ئه‌وانه‌ (أنبیا‌و)ن، جا ئاده‌م (ینبئهم باسمائهم) (أسما‌و) ڕاستى شته‌كانه‌، له‌ قورئان (إسم) بۆ ڕاستى (حقیقه‌)ى شته‌كان هاتووه‌، هه‌ر وه‌ك خودا ده‌فه‌رموێت: (إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاء سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَاؤُكُم مَّا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ) واته‌ ئه‌مه‌ ڕاستى (حقیقه‌)ى نییه‌، (وَلِلّهِ الأَسْمَاء الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا)، جا له‌ قورئان خوداى مه‌زن (علم)ى به‌م جۆره‌ دیاریكردووه‌، ئه‌وه‌ى خوداى مه‌زن ویستوویه‌تى له‌ ناو فتڕه‌و (DNA)ى دانایه‌، بۆیه‌ ده‌فه‌رموێت: (كل مولود یولد على الفطرة‌ فأبواه یهودانه أو یمجسانه أو ینصرانه).

به‌ڵگه‌
خوداى په‌روه‌دگار له‌ قورئان كه‌ باسى ئاده‌م (سه‌لامى خواى لێبێت) و ئاده‌میزاده‌كان ده‌كات باسى ئه‌وه‌ش ده‌كات زۆر كه‌س هه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر فێتڕه‌ لایانداوه‌ ئه‌وانه‌ وه‌ك خۆى له‌ قورئان له‌ زانست(علم) تێناگه‌، وه‌ك پێشتر باسمانكرد ئه‌م ئایه‌ته‌ هه‌ڵواسراوه‌: (قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ) ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌ پێچه‌وانه‌ى نه‌خوێنده‌وارى (امیة‌) دانراوه‌، كه‌چی پێچه‌وانه‌ى (علم) بریتییه‌ له‌ (جهل)، واتا ده‌سكارییه‌كى زۆر به‌ زمانى عه‌ره‌بى كراوه‌، واتا زمانیك دروستكراوه‌ هه‌موو مانا‌كانى جیایه‌ له‌گه‌ڵ قورئان، ئینجا قورئان ئاماژه‌ بۆ ئه‌مه‌ش ده‌كات، بۆ نموونه‌ فیرعه‌ون ڕووى قسه‌ى ئاڕاسته‌ى میلله‌تى خۆى ده‌كات، چى ده‌ڵێت؟ (ما علمت لكم من اله‌ غیری) ئه‌م وشه‌یه‌ به‌كاردێنێت، یان براكانى یوسف (سه‌لامى خواى لێبێت) ده‌ڵێن::(ارْجِعُواْ إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُواْ يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلاَّ بِمَا عَلِمْنَا) هه‌ر بۆ زانین ئه‌وه‌ (علم) نییه‌ به‌ڵكو ئه‌وان شتێكیان بینى، مه‌به‌ست لێره‌ قورئان ئاماژه‌ ده‌دات كه‌ ئه‌گه‌ر وشه‌ى (علم) به‌ پێى فیتڕه‌ت مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ نه‌كرا و به‌ڵكو به‌ پێى سه‌رده‌مى خۆى به‌كار هات له‌ ڕاستى خۆى ده‌رده‌چێت و ماناى دى بۆ دروست ده‌بێت، بۆیه‌ خوداى به‌دیهێنه‌ر سه‌رله‌نوێ دێت وشه‌كانى ئاڕاسته‌ى مرۆڤ ده‌كات له‌ سوڕه‌تى (علق) (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ{1} خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ{2} اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ{3} الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ{4}، سه‌یر لێره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قه‌ڵه‌م به‌و پێنووسه‌ى ئێستاى تێده‌گه‌ن! به‌ڵام (قلم) په‌یوه‌ندى نییه‌ به‌م پێنووسه‌ى كه‌ ئێستا نوسینى پێ ده‌كرێت و ناو نراوه‌ به‌ (قلم).
به‌م جۆره‌ كار له‌سه‌ر وشه‌ى زانست(علم) كراوه‌ و‌ به‌ درێژایی میژووى مرۆڤایه‌تى هه‌وڵدراوه‌ ماناكه‌ى وشه‌ى (علم) بگۆڕن و له‌ قالبى بده‌ن و به‌ پێی ویستى خۆیان كه‌ تێگه‌یشتنى خه‌ڵك به‌رامبه‌ر شتى (علمی) بگۆڕن، ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ى مه‌به‌سته‌كان و ئه‌وه‌ى ده‌یانه‌وێت به‌سه‌ر خه‌ڵك بڕوێنن، هه‌ر بۆیه‌ زۆردارێكى وه‌ك فیرعه‌ون ده‌ڵێ: (ما علمت لكم من اله‌ غیری).
كێشه‌ى مرۆڤایه‌تى ئه‌وه‌یه‌ به‌ پێى فیتڕه‌ى (مُعَلَمْ)ى خۆى مامه‌ڵه‌ ناكات، ئه‌و كاتیش زیانێكى زۆر دابنێ بۆ هه‌ڵه‌كانى خۆى، بۆیه‌ وشه‌ى (علم) به‌ ده‌ربڕاوێكى زۆر پایه‌به‌رز سه‌یر ده‌كرێت له‌ قورئان، پایه‌دارترین سیفه‌ته‌ كه‌ مرۆڤ پێوه‌ى پێناسه‌ بكرێت، بۆیه‌ بارى تعالى ته‌نیا یه‌ك جار (أكرم)ى بۆ خۆى به‌كارهێناوه‌ كه‌ ئه‌م سیفه‌ته‌ى له‌م مرۆڤه‌ دروستكردووه‌.

توانای مرۆڤ زیاتره‌
تا ئێستا مرۆڤایه‌تى(3%) ى خانه‌كانى مێشكى به‌كارهێناوه‌ به‌شه‌كانى ترى خاوه‌، ئه‌گه‌ر هاتوو به‌شه‌ به‌كار نه‌هاتووه‌كانى به‌گه‌ڕ بخات ئه‌وكات سوپه‌رمان دروست ده‌بێت و موسا و عیساو ئیبراهیم و ئاده‌م (سه‌لامی خوایان لێبێت) دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌.
بۆیه‌ مرۆڤایه‌تى بۆ ئه‌وه‌ ده‌چێت كه‌ هه‌موو ڕێگه‌كان تاقی ده‌كه‌نه‌وه‌ ئیتر ده‌گه‌نه‌ ئه‌و ئاسته‌ى كه‌ ده‌ناڵێنن به‌ده‌ست تاقیكردنه‌وه‌ مرۆڤییه‌كان، به‌وه‌ ده‌گه‌ن له‌ دوا گریمانه‌یاندا كه‌وا بۆچى ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ تاقى نه‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌و كات ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ تاقیكردنه‌وه‌ى ئه‌و بیرۆكه‌یه‌، ده‌گه‌ن به‌ ئه‌نجامى زۆر باڵاو سه‌یر، له‌ ده‌ره‌نجامدا كۆمه‌ڵێك ئیماندار دروست ده‌بێت له‌ هه‌موو شوێنێك و ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا ده‌یه‌وێ كارگێڕى زه‌وى و گه‌ردوون بكات ئه‌وان پاشه‌كشێى لێ ده‌كه‌ن، چونكه‌ ئیمانداران ده‌یسه‌لمێنن كه‌ خۆیان شایه‌ن ترن به‌ كارگێڕى مرۆڤایه‌تى و گۆى زه‌وى بكه‌ن، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێى گفتوگۆ و مامه‌ڵه‌ى ئه‌رێنى، وه‌ك هه‌ڵبژاردنێك به‌ڵام به‌ڕێگه‌یه‌كى دى، ته‌نانه‌ت ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ئیمانداران ده‌بن به‌ خاوه‌نى، ئینجا ئه‌وانه‌ى دى پێداچوونه‌وه‌ ده‌كه‌ن و ئه‌گه‌ر بهاتایا له‌ سه‌ره‌تاى دروست بوونى مرۆڤایه‌تى و ئاده‌م ئه‌وان به‌ گوێره‌ى تێڕوانینى ئاده‌م هه‌ڵسوكه‌وتیان بكردایا ئه‌و گۆى زه‌وییه‌ ده‌بوو به‌ به‌هه‌شت، گۆى زه‌وى كه‌ ئاده‌م له‌ ناوى دانرا به‌هه‌شت بوو، خودا ده‌فه‌رموێت: (فعصى أدم ربه فغوى) واته‌ تێڕوانینى ئاده‌م گۆڕا بۆ هه‌موو مه‌خلوقه‌كان و به‌ هه‌ڵه‌ مامه‌ڵه‌ى كرد له‌گه‌ڵیان، هه‌موو مه‌خلوقه‌كان گۆڕان!.

په‌شیمانی
لێره‌دا ئه‌وانه‌ى پێشوو ئیمانیان نه‌هێناوه‌ كه‌ ئیمانداران ئه‌وه‌یان پێشكه‌ش كردووه‌ داخ له‌وه‌ ده‌خۆن كه‌ مرۆڤایه‌تى ملیۆنه‌ها ساڵیان به‌فیڕۆداوه‌، توانایان سه‌رف كردووه‌، قوربانییان پێشكه‌ش كردووه‌، سه‌رده‌مانێكى زۆریان به‌ فیڕۆ داوه‌، خوێن ڕژاوه‌، ئینجا به‌ بیریان دێته‌وه‌ كه‌ كاتى خۆى فریشته‌كان به‌ر له‌وه‌ى ئاده‌م خه‌لق بكرێت به‌ خوداى مه‌زنیان گوتووه‌: (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء)، كه‌واته‌ نا ئیماندار (يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء)، هه‌ر گه‌نده‌ڵی (فساد)ێك كۆتایى به‌ خوێنڕشتن كۆتایى پێ دێت، ئه‌م گه‌نده‌ڵییه‌ش نه‌ك به‌ ماناى باو وه‌ك كاره‌ ناشیاوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان نییه‌، به‌ڵكو ماناكه‌ى بریتییه‌ له‌ مامه‌ڵه‌نه‌كردن وه‌ك ویستى خودا له‌گه‌ڵ مه‌خلوقاتى خودا، بۆیه‌ ده‌فه‌رموێ:( ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ)  نافه‌رمووێت (أیدی العلماء).

ده‌ره‌نجام
له‌ده‌ره‌نجامی ئه‌و به‌شه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ى ئه‌م زانیارییه‌ى مرۆڤ له‌ مێشكى دایده‌نێت به‌بێ ئه‌وه‌ى جووڵه‌ى پێبكات، ئه‌مه‌ پێیده‌گوترێت زانین(المعرفة)، بۆ نموونه‌ خاوه‌ن په‌رتووكه‌ ئاسمانییه‌كان(أهل الكتاب) (الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ) مه‌به‌ست لێره‌ پێغه‌مبه‌ره‌ ته‌واوكارى ئایه‌ته‌كه‌ ده‌فه‌رموێ::( كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمْ)ته‌نانه‌ت منداڵه‌كانى خۆیان به‌ زانست ناناسن به‌ (معرفة) ده‌ناسن، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا باوه‌ڕیان پێ نه‌هێنا! وه‌ك ئه‌وه‌ى ڕۆژانه‌ له‌ دكتۆره‌كان ده‌یبینین به‌ قسه‌ ده‌ڵێن كه‌س جگه‌ره‌ نه‌كێشێت به‌هۆى زیانه‌ زانراوه‌كانى، كه‌چى خۆیشیان جگه‌ره‌یان له‌سه‌ر لێوانه‌! كه‌واته‌ ئه‌وه‌ى لایانه‌ پێیده‌گوترێت زانین(معرفة) نه‌ك زانست، یاخود وشه‌یه‌كى تر هه‌یه‌ ئه‌ویش تێگه‌یشتن (فهم) كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ى ڕێژه‌ی وه‌رگرتنى ڕاستى له‌م زانسته‌ و هێنانه‌كایه‌ى له‌ واقیعدا، بۆیه‌ ده‌فه‌رموێت: (فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ).
وشه‌یه‌كى ترمان هه‌یه‌ ئه‌ویش ( تلقین) ئه‌مه‌ش به‌وه‌ ده‌بێت بۆ نموونه‌ سیدییه‌ك دابنرێت و یه‌كێك بیبیستێ و به‌بێ ئه‌وه‌ى وه‌ریبگرێت و تێیبگا، ئه‌مه‌ پێیده‌گوترێت (تلقی) واته‌ هه‌سته‌كان كارى تیادا نه‌كات.

هه‌ست
وشه‌یه‌كى تر هه‌یه‌ (إدراك) ده‌رك پێكردن واته‌ ورده‌كارى شته‌كه‌ به‌ درێژى بزانیت، بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ر عالم بوو به‌ كتاب و ئیمان، به‌ڵام مدرك نه‌بوو به‌ كتاب و ئیمان، چونكه‌ خودا ده‌فه‌رموێ: (مَا كُنتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ) ناڵێ (وما کنت تعلم) هه‌تا مفسیرین خودا عفویان بکات، لێره‌ سه‌هویان کردووه‌، ده‌ڵێن پێغه‌مبه‌ر پێش ئه‌وه‌ی مه‌بعوثی جهلی هه‌بوو، بۆیه‌ کلمه‌ی امی له‌ قورئان یعنی (الامة) یقود الامة وه‌ک (ابراهیم کان امة) .

تلاوة‌
وشه‌یه‌كى تر هه‌یه‌ ئه‌ویش (تلاوة‌) كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ى بڕگه‌یه‌ك بخوێنیت بڕگه‌ى دواى ئه‌و یه‌كسه‌ر دواى یه‌كه‌م بێت ئه‌میش به‌ بنچینه‌ و له‌ ڕه‌گ به‌ڵام مه‌رج نییه‌ به‌ هه‌موو ورده‌كارییه‌كان (هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ) مه‌به‌ست لێره‌ ئایاتى گه‌ردوونییه‌ په‌یوه‌ندى به‌ ئایاتى قورئانى نییه‌، واته‌ ئایه‌تى ئاسمان یتلو علیهم ایات السما‌ء، یان أیة الأرض، یان أیة‌ الجبال، بۆ نموونه‌ سما‌ء جیایه‌ له‌گه‌ڵ جبال، به‌ڵام له‌ چۆنییه‌تى خه‌لق په‌یوه‌ستن به‌یه‌كه‌وه‌ یه‌ك ڕه‌گیان هه‌یه‌ كه‌ یه‌ك په‌روه‌ردگار(رب)یان هه‌یه‌ و یه‌ك خالقیان هه‌یه‌ و له‌ یه‌ك مادده‌ دروستكراون، ئه‌مه‌ چه‌مكى (تلاوه‌)یه‌ (يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ) یه‌كسه‌ر (تزكیه‌) دروست ده‌بى (وَيُزَكِّيهِمْ)، تیلاوه‌ى ئایات كرا و (تزكیة‌) دروست بوو بۆشاییه‌ك (فراغ) دروست ده‌بى بۆ (تعلیم) (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ‌َ)، كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر هاتوو (تلاوه‌) بوو (تزكیه‌) دروست بوو یه‌كسه‌ر (تعلیم)ه‌كه‌ ئاشكرا ده‌بێت، ئه‌وه‌یه‌ خودا ده‌فه‌رموێت: (أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّيْلِ سَاجِداً وَقَائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ).
هه‌رچى منداڵ هه‌یه‌ شوێنكه‌وته‌(تابع)ى دایك(أم)ه‌، هه‌ر ئه‌ویش ده‌توانێت شت له‌سه‌ر فیتڕه‌ی منداڵ بنوسێت، پاشان باوك، واته‌ دایك سێ مافى هه‌یه‌، دایك(أم) ڕابه‌رایه‌تى ڕۆڵه‌كانى خۆى ده‌كات، بۆیه‌ (الأمي) واته‌ (القیادي) رابه‌ریى، هه‌روه‌ها (أمي) به‌ ماناى نه‌خوێنده‌وار نایه‌ت.
له‌م ماوه‌ى دواییدا چه‌مكى بڕوانامه‌ و خوێندن هاتۆته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ نزیكه‌ى په‌نجا ساڵێك ده‌بێت! ئه‌مه‌ هۆكارێكه‌ مرۆڤ به‌هۆیه‌وه‌ فێرببێت، به‌ڵام تاكه‌ ڕێ نییه‌ و لێره‌دا پرسیارێك سه‌رهه‌ڵده‌دات ئه‌ویش ئایا ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ى نه‌بێت كه‌سه‌كه (عالم) نییه‌ ‌؟ نه‌خێر، چونكه‌ چه‌ند ڕێسایه‌ك هه‌یه‌ به‌هۆیه‌وه‌ مرۆڤ ده‌بێته‌ (عالم)، مه‌رج نییه‌ ئه‌م بڕوانامانه‌ى هه‌بێت، بۆ نموونه‌ ئه‌دیسۆن بڕوانامه‌ى نه‌بوو هه‌روه‌ها هێنرى فۆڕد به‌هه‌مان شێوه‌.

ته‌کلیفی یه‌زدان
بێگومان ئه‌وه‌ى خوداى به‌ دیهێنه‌ر ویستویه‌تى وه‌ك زانیارى(معلومة) له‌ ناخى مرۆڤه‌كان دایناوه‌ هه‌ر له‌ ساته‌كانى یه‌كه‌مى ژیانى، كه‌ ئه‌م دانانه‌ش به‌ جۆرێكه‌ كه‌ ئه‌وه‌ى خوداى مه‌زن دواتر لێى داوا ده‌كات بتوانێت له‌م ئاسته‌ به‌جێى بگه‌یه‌نێت كه‌ خودا لێى داوا ده‌كات، واته‌ خوداى به‌دیهێنه‌ر شتێك داوا ناكات له‌ مرۆڤه‌كه‌ كه‌ پێشتر پێینه‌دابێت.
 وه‌ك خودا ده‌فه‌رمووێ: (لایكلف الله نفسا الا وسعها)، ئه‌وه‌ى پێیده‌دات زۆر زیاتره‌ له‌وه‌ى لێى داوا ده‌كات، ئه‌و‌ مرۆڤه‌ى له‌ سكى دایكییه‌تى له‌ ئاستێكى زۆر به‌رز وه‌ك ئاده‌م (سڵاوى خوداى لێبێت) زانیارى(معلومة‌)ى پێویست بۆ به‌هێزبوونی تێدا هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌م شته‌ جیاوازى نییه‌ له‌ نێوان موسا و فیڕعه‌ون، بۆیه‌ ده‌بێت خودا ئه‌و (تعلیم)ه‌ى له‌ ناو فیتڕه‌ى دانابى ئه‌گه‌ر ویستى ببیته‌ هاوشێوه‌ى موسا بتوانێت ئه‌مه‌ بكات، ئه‌گه‌ر به‌م جۆره‌ نه‌بێت ئه‌وكات فیڕعه‌ون به‌شخوراو ده‌بێت و موساش(سڵاوى خوداى لێبێت) پێشخراوه‌ له‌ خه‌لق كردنییه‌وه‌، ئه‌مه‌ش دادپه‌روه‌رى نه‌ده‌بوو، له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ ناخى هه‌موو مرۆڤه‌كان سیفاته‌كانى پێویست بۆ فێربوون(تعلیم) هه‌مووى تێدا هه‌یه‌، به‌ڵام پێویستى به‌وه‌یه‌ كه‌ بێته‌ سه‌ر دونیا مه‌شق بكات تا (علم)ه‌كه‌ى له‌لا ئاشكرا بێت، ئه‌وه‌ى ڕوونه‌ ئه‌وه‌یه‌ كۆرپه‌له‌ تا ئه‌و كاته‌ى له‌ سكى دایكییه‌تى پێویستى به‌ هیچ شتێكى ده‌ره‌كى نییه‌ له‌ خواردن و خواردنه‌وه‌، چونكه‌ له‌ دایكى بۆی ده‌چێت، به‌ڵام خوداى به‌دیهێنه‌ر ئه‌وه‌ى داناوه‌ پاش ماوه‌یه‌ك دێته‌ دونیاوه‌، ئه‌و پێداویستییانه‌ى به‌هۆی دایكه‌كه‌ دابین ده‌كرا ئه‌وكات به‌ ئامرازو هۆكار به‌هۆى دایكیه‌وه‌ یان یه‌كێكى تره‌وه‌ دابین بكرێت به‌ هۆكار، بۆیه‌ له‌ سكى دایكى به‌ مژینى په‌نجه‌كانییه‌وه ‌مه‌شقى پێده‌كات.

علم بالقلم
زانراوه‌ كه‌ كردارى مژینی سینگی دایک زۆر زه‌حمه‌ته‌و ژماره‌یه‌ك ماسولكه‌ به‌شدار ده‌بێت، بۆیه‌ منداڵه‌كه ماوه‌یه‌كى باش ئه‌م مه‌شقه‌ى پێ ئه‌نجام ده‌درێت، بۆ ئه‌وه‌ى که‌ هاته‌ سه‌ر دونیا ئۆتۆماتیكى بتوانێت بیهێنێته‌ ئه‌رزى واقیع له‌ لوتكه‌ى كارامه‌ییدا، ئه‌‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ى دواى له‌ دایكبوونى بتوانێت سینگى دایكى بمژێت، ئه‌و كرداره‌ له‌ قورئان پێیگوتراوه‌ (علم بالقلم)، قلم لێره‌دا سیفه‌ته‌ ناو نییه‌ (تقلیم)، هه‌ر له‌نێو خۆمان گوڵه‌ ئه‌شره‌فى به‌ قه‌ڵه‌م زیاد ده‌كرێت، قه‌ڵه‌م واته‌تیژكردنى نووكى ئه‌و شته‌ تا ئاماده‌ بكرێت بۆ ئیش و ئیشی پێ بكرێت، ئه‌وه‌ سیفه‌تى (تقلیم)ه‌، مرۆڤیش به‌م كردارى ته‌قلیمه‌ كه‌ ئیمڕۆ پێیده‌گوترێت مه‌شقكردن هه‌رچى فێركراو(معلم)ه‌ له‌ ناخى ده‌ریدێنێت بۆ واقیع، بۆ نموونه‌  له‌ سكى دایكى په‌نجه‌ مژین فێربوو، ئینجا كه‌ هاته‌ دونیا ژماره‌یه‌ك كردارى تر هه‌یه‌ ده‌بێ بیانكات وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ ڕیخۆڵه‌كانى ڕووده‌ده‌ن یان هه‌ناسه‌دان، ئه‌مانه‌ هه‌مووى مه‌شقى كردووه‌ له‌ ناخیدا واته‌ (أقلم)ه‌ى كردووه‌، (أقلم)ه‌ له‌ (تأقلم) هاتووه‌ (علم بالقلم).

قلم
ئه‌مه‌ى باسكرا كردارێكى خاوه‌ن بنه‌مایه‌ له‌ ناخى مرۆڤه‌كان، هه‌ر ئه‌م كرداره‌شه‌ ده‌توانێت به‌رده‌وامى بدات به‌ ژیان، هه‌رچى (تعلیم) هه‌یه‌ دایده‌به‌زێننه‌ سه‌ر واقیع، بۆیه‌ كه‌ مرۆڤ له‌دایك ده‌بێت ئه‌گه‌ر ساغ بێت كه‌واته‌ ئه‌ندامه‌كانى هه‌مووى هه‌یه‌ ئه‌م منداڵه‌ له‌ دایكبووه‌، هیچ ئه‌ندامێك نییه‌ بۆى دروست نه‌كرابێت، به‌ڵام به‌ پێوانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندامێكى  گه‌وره‌ ئه‌وه‌ى منداڵه‌كه‌ بچووكه‌، بۆیه‌ له‌به‌ر بچووكى ناتوانێت كۆمه‌ڵه‌ ئیشێكى پێ ئه‌نجام بدات، به‌ تێپه‌ڕبوونى ڕۆژگارو گوزه‌رانى له‌ نێو ژینگه‌كه‌یدا ده‌ست ده‌كات به‌ جووڵه‌و چالاكى، لێره‌دا ده‌ست ده‌كات به‌ به‌راوردێك له‌ نێوان ئه‌وه‌ى له‌ ناخیدا  فێر(تعیلم)كراوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى له‌ ڕاستى(واقیع)دا هه‌یه‌ و تا چه‌ند چوونیه‌كى له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌، بۆ نموونه‌: (گه‌رم و سارد، تاڵ، شیرین، سپى، ڕه‌ش، ده‌نگ، بێده‌نگى) هه‌سته‌كان هه‌مووى له‌ هه‌وڵى ئه‌وه‌دا ده‌بێت چوونیه‌كى دروست بكات له‌نێوان ئه‌وه‌ى له‌ فیتڕه‌ى هه‌یه‌ و ئه‌وه‌ى له‌ واقیعدا هه‌یه‌، كێشه‌كه‌ لێره‌ بۆى سه‌رهه‌ڵده‌دات كاتێك ئه‌وه‌ى له‌لاى خۆى هه‌یه‌ كه‌چى له‌ واقیع نه‌یبینێت! ئه‌وكات به‌ ناچارى ده‌بێت خۆى له‌گه‌ڵ واقیع ڕابێنێت و سه‌رله‌نوێ فیتڕه‌ى شێوه‌پێدان(تشكل)ى بۆ بكاته‌وه‌ به‌ واقیع، یان فیتڕه‌ى له‌ چوارچێوه‌ بدات به‌ واقیع.

منداڵ و مار
 زۆرجار وا ده‌بێت شت هه‌یه‌و كه‌چى له‌ فیتڕه‌دا نییه‌! ئه‌وكات ناچار ئه‌وه‌ى له‌ واقیعدا هه‌یه‌ ئه‌و بكاته‌ شتی سه‌ره‌كى و بنچینه‌یى، بۆ نموونه‌ ئایا منداڵ له‌ سێ مانگیدا له‌ مار و پڵنگ ده‌ترسێت؟ نه‌خێر ناترسێت، له‌به‌رچى؟ چونكه‌ له‌ فیتڕه‌یدا ترس نییه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م مه‌خلوقانه‌، ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ له‌ واقیع دێت فێرى ده‌كات ئه‌وه‌ ماره‌! ئه‌وه‌ پڵنگه‌! له‌لایه‌كى تر له‌ نێو فیتڕه‌ى مرۆڤ پیسى نییه‌، هه‌موو شتێك ‌پاكه‌، مرۆڤه‌كان پیسى دروست ده‌كه‌ن، به‌رهه‌مى ده‌ستى مرۆڤه‌ پیسى دروست ده‌كات، (ظهر الفساد في البر والبحر بما كسبت أيدي الناس) ئینجا (ليذيقهم بعض الذي عملوا) الروم/٤١ (فساد) واته‌ پێچه‌وانه‌ى فیتڕه‌، پێچه‌وانه‌ى ئه‌وه‌ى پێوه‌ى خه‌لق كراوه‌،‌ پێچه‌وانه‌ى (فساد) كه‌ (صالح)ه‌ كه‌واته‌ هه‌موو مه‌خلوقات (صالح)ه‌، مرۆڤه‌كه‌ گه‌نده‌ڵ(فساد)یى ده‌كات، ده‌بێ ئه‌وكات منداڵه‌كه‌  به‌ناچاری خۆى لێڕابینێت كه‌ پیسى هه‌یه و (فساد) هه‌یه‌! كه‌چى ناخى چاك(صالح)ه‌، ده‌بێ خۆى لێڕابینێت كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ درۆ هه‌یه‌، كه‌چى ژووره‌وه‌ى هه‌موو ڕاستگۆییه‌، به‌م پێوانه‌یه‌ هه‌زاران نموونه‌مان هه‌یه‌، ئه‌و لێڕاهێنانه‌ مه‌شقكردن بنچینه‌یه‌ تێیدا، ئینجا چه‌ند ئه‌وه‌ى ژووره‌وه‌ى چوونیه‌كى تێدابوو له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى له‌ ده‌ره‌وه‌یدا هه‌یه‌ ئه‌وه‌ پێیده‌گوترێت زانست(علم) بۆیه‌ منداڵ له‌ ساته‌كاتى یه‌كه‌مى هه‌ڵده‌ستێ به‌ چاوخشاندن به‌ ده‌رورووبه‌رى، له‌و كاتیه‌وه‌ هه‌موو ئه‌ندامه‌كانى ساغن، هه‌موو ئه‌ندامه‌كانى ئیش ده‌كات، به‌ڵام له‌ ئاستى خۆى، هه‌ندێك له‌ ئه‌ندامه‌كانى كار ده‌كات زۆركات له‌ مرۆڤى پێگه‌ییو باشتره‌، له‌وانه‌یه‌ چاومان به‌ ئاستێكى دیاریكراو ببینێت، له ژماره‌یه‌ك مه‌تر تا بڕێكى دیاریكراو له‌ كیلۆمه‌تر دوورى كه‌ ڕێژه‌یه‌كى دیاریكراوه‌، بۆ زانین منداڵ كه‌ له‌دایك ده‌بێ فریشته‌كان ده‌بینێت، له‌به‌رچى؟ چونكه‌ ئاشنایه‌تى له‌گه‌ڵیاندا هه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌و چه‌مك و مانایه‌نه‌ى فریشته‌كان پێیده‌ده‌ن ئه‌و ده‌رك (إدراك)ى پێده‌كات و (معلم)ه‌ پێوه‌ى، بۆیه‌ ماناى ئه‌وتۆ له‌ ناخى ئه‌و منداڵه‌دا هه‌یه‌ كه‌ بتوانێت شادى و دڵته‌نگى له‌یه‌كتر جیا بكاته‌وه‌، چونكه‌ چه‌مكى ئاوا ئاست به‌رزى له‌ نێو ژووره‌وه‌یدا هه‌یه‌ به‌ فیتڕه‌، بۆیه‌ له‌ دواى نیو كاتژمێر له‌ له‌دایكبوونه‌وه‌ سه‌یر ده‌كه‌یت زه‌رده‌خه‌نه‌ ده‌كات، یان له‌ نێو خه‌ودا دواى نیو كاتژمێر ده‌گریت! ئه‌مانه‌ هه‌موو هه‌ستن، ئێمه‌ لامان وایه‌ نووستووه‌!

کێشه‌ی مرۆڤایه‌تی
كێشه‌ى مرۆڤایه‌تى ئه‌وه‌یه‌ زانیارییه‌ هه‌ڵه‌كانى خۆى داده‌به‌زێنێته‌ سه‌ر ده‌رووبه‌رى خۆى له‌نێو ئه‌مانه‌ش منداڵ، یاخود كه‌ جووڵه‌ به‌ ده‌ستى ده‌كات ئه‌مانه‌ هه‌مووى ماناى هه‌یه‌ له‌ ناخى خۆى كه‌ زۆر ئاست به‌رزه‌، تاكو ئه‌و كاته‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌یشێواندووه‌، جا هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو دێت به‌راورد ئه‌نجام ده‌دات له‌ نێوان ئه‌‌وه‌ى له‌ ناخى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى له‌ ده‌ره‌وه‌ و واقیع ژینگه‌كه‌ى، مه‌شق له‌سه‌ر واقیع ده‌كات، هه‌ركاتێك چوونیه‌كى دروست بوو له‌ نێوان ئه‌وه‌ى له‌ ناخییه‌تى و ئه‌وه‌ى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌وه (علم) و‌ (تعلم)ه‌‌ (أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ الْسَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ‌َ)  نحل/٧٨، هه‌رچى وه‌ریده‌گرێت به‌م ئامرازانه‌ له‌ (سمع و بصر، فؤاد) تا چه‌ند له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى له‌ ژوووره‌وه‌ى یه‌كگربوو ئه‌وكات (تعلم)ه‌كه‌ كۆتایى پێدێت، ئه‌وه‌ى له‌ ناخیدا هه‌یه‌ ئه‌وه‌ (علم)ه‌كه‌یه‌، به‌رده‌وام له‌ مه‌شقكردندایه‌، بۆیه‌ كه‌ كاره‌باى دۆزییه‌وه‌ كاره‌بایه‌كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌یدا نییه‌ به‌ڵكو له‌ ناخیدا بوونى هه‌یه‌، بۆیه‌ دۆزینه‌وه‌كه‌ى بۆ كاره‌با تا ئه‌و كاته‌ى ناخى ئارام ده‌گرێت سى ساڵ زیاترى بۆ ته‌رخان ده‌كات یان له‌سه‌رى داده‌نێت، كه‌ ناخى خۆى بینى به‌ هۆى واقیع ده‌یدۆزێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر بهاتایه‌ ناخى و واقیعه‌كه‌ زیاتر وێكچووبا زۆر ئاسانتر و خێراتر كاره‌باى ده‌دۆزییه‌وه‌، بۆیه‌ له‌ سه‌رده‌مى پێغه‌مبه‌ر (دروودى خواى لێبێت) هاوه‌ڵه‌كان ڕووناكییان هه‌بوو.

ئاشکرابوونی علم
به‌ڵێ، كێشه‌ى مرۆڤایه‌تى له‌وه‌دایه‌ چه‌ند شتى وه‌رگیراو ده‌خزێنرێته‌ نێو فیتڕه‌ى، یاخود فیتڕه‌كه‌ى به‌ هۆى (سمع و بصر، فؤاد)ى چه‌ند ئیشى له‌سه‌ر ده‌كرێت، ئه‌و بۆشاییه‌ زۆرجار په‌نا بۆ خراپه‌ ده‌بردرێت تا ده‌گاته‌ (كوفر و هاوتا په‌یداكردن)، پرسیارێك دروست ده‌بێت كوفر چییه‌؟ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌و زانسته‌ى له‌ ناخیدا هه‌یه‌و به‌ هۆكارى ئیشى ده‌ره‌كى داده‌پۆشرێت، ده‌گاته‌ ئاستێك ئه‌و چه‌مكه‌ زانستییانه‌ به‌شێكى په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ خوداى مه‌زن ئه‌و ڕایده‌كێشێت ده‌یداته‌ مرۆڤه‌كان یان مه‌خلوقه‌كان، ئه‌وه‌ بڕیاردانى هاوتایه‌، ئه‌و چه‌مكه‌ هاوتا بڕیاردانه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى خودا خالیقه‌ ئه‌و دێت به‌ردێك ده‌كاته‌ خالق، یان بڕێك ئاو یان مه‌یمونێك یاخود چیا ده‌كاته‌ خالق، بۆ ئه‌مه‌ش شتى زۆره‌! 
مه‌به‌ست له‌م باسه‌ ئه‌وه‌یه‌ به‌هۆى ئه‌م مه‌شقكردنه‌ زانست(علم) له‌ ناخیدا ئاشكرا ده‌بێت، چه‌ند به‌م مه‌شقه‌ چوونیه‌كى له‌ نێوان ئه‌وه‌ى له‌ ده‌ورووبه‌رى و زانستى فیتڕه‌ى بوو ئه‌وه‌ (تعلم)ه‌ ڕاسته‌كه‌یه‌، له‌ لایه‌كه‌ی‌ دى چه‌ند جیاوازى له‌مه‌ هه‌بوو ئه‌و چوونه‌ به‌ره‌و بێئاگایى و  سه‌رلێشیێوان و  كوفرو تا ده‌گاته‌ هاوتا په‌یداكردن، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ خوداى به‌دیهێنه‌ر پێغه‌مبه‌ران (الانبیا‌ء) ده‌نێرێت، لێره‌دا ده‌پرسین ئیشى پێغه‌مبه‌ران چى بووه‌؟

کاری په‌یامبه‌ران
یه‌كه‌م: كه‌سه‌كان هه‌ڵسن به‌ڕاستكردنه‌وه‌ى تێڕوانینى خۆیان، واته‌ تێڕوانین به‌رامبه‌ر هه‌موو مه‌خلوقات بهێنیته‌ سه‌ر سفر، به‌مانایه‌كى دى دروستكردنه‌وه‌ى تێڕوانینى سه‌رله‌نوێ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و وێنانه‌ى بۆى دروستكراون و ڕاستییه‌كى نه‌بووه‌ له‌م واقیعه‌یدا بیهێنێته‌وه‌ سه‌ر شێوه‌ ڕاسته‌كه‌ى خۆى، تێڕوانینت ڕاست بكه‌یته‌وه‌، ئه‌و وێنه‌یه‌ى هه‌یه‌ بێته‌وه‌ سه‌ر قه‌باره‌ و ڕه‌نگ و تاى خۆى، ئه‌مه‌ش مه‌شقكردنى پێویسته‌، هه‌موو پێغه‌مبه‌ران ئه‌م كاره‌یان ئه‌نجامداوه‌، ته‌نانه‌ت ئاده‌م یه‌ك سات بوه‌ستایه‌و ئه‌م كاره‌ى نه‌كردبا تووشى ئه‌و حاڵه‌ى نه‌ده‌بوو، هه‌ركه‌ پێیگوترا: (هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَّا يَبْلَى)  (طه 120) ته‌نیا ساتێك بوه‌ستایه‌و سه‌یرێكى داره‌كه‌ى بكردایه‌و قه‌باره‌و شێوه‌ى داره‌كه‌ى بدییایه‌ ئێمه‌ش تووشى ئه‌م چه‌ڵه‌مه‌یه‌ نه‌ده‌بووین، وێنه‌یه‌ك دروستكرا له‌ پیێشى جیا له‌وه‌ى ڕاستییه‌كه‌، داره‌كه‌ مافێكى زیاترى پێدرا له‌وه‌ى هه‌یه‌تى، یه‌كسه‌ر سزادرا، بۆیه‌ هه‌ر پێغه‌مبه‌رێك دێت شته‌كان دێنێته‌ سه‌ر قه‌باره‌ى ڕاستى خۆى ئه‌مه‌ ماناى (إقرأ)ه‌، لێره‌وه‌ ده‌ركه‌وتن و هاتنێكى نوێت ده‌ست پێده‌كا له‌ مامه‌ڵه‌كردن، له‌به‌ر‌ئه‌وه‌ى تێڕوانینه‌كه‌ت ڕاستكراوه‌ته‌وه‌  هه‌ڵسوكه‌وتى دواڕۆژت ڕاست ده‌رده‌چێت، بۆ نموونه‌ كه‌سه‌كان دێن به‌رد ده‌په‌رستن پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ دێت پێیان ڕاده‌گه‌یه‌نێت ئه‌و به‌رده‌ هیچ جووڵه‌ى نییه‌! هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵێك سیفه‌تى به‌ردیان بۆ ده‌خاته‌ ڕوو، دواى ئه‌م ڕوونكردنه‌وانه‌ ده‌پرسن كێ ئه‌م سیفه‌تانه‌ى هه‌یه‌ پێچه‌وانه‌ى به‌رده‌ بێ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ ناو و سیفه‌تى له‌م جۆره‌ى هه‌یه‌؟ له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێ خالیقێك هه‌یه‌، ئه‌وان ده‌ڵێن: ئه‌و خالیقه‌ ئه‌و به‌رده‌ى دروستكردووه‌ ناتوانێت ئاژه‌ڵێك ده‌ربێنێت؟ داواى حوشترێكیش ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌یش ده‌ڵێت به‌ڵێ ده‌توانێت، پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ش نوێژ ده‌كات و نزاو پاڕانه‌وه‌ ده‌كات تا به‌رده‌كه‌یان بۆ بكاته‌ حوشتر، ئه‌مه‌ بۆئه‌وه‌یه‌ ئه‌و ناوو  سیفه‌تانه‌ى دابوویانه‌ به‌رده‌كه‌ لێى داڕنن‌ و بیكێشنه‌وه‌ و بیده‌نه‌وه‌ خودا، ئه‌مه‌ تێڕوانینه‌ سه‌ر له‌نوێ، به‌ڵام له‌ جێگه‌ى ئه‌وه‌ى ئه‌مه‌ به‌ به‌ڵگه ‌و نیشانه‌ى خوداى دابنێن و به‌هۆیه‌وه‌ خوداى بناسن ئه‌وه‌بوو به‌ دوژمنیان! هه‌ڵسان به‌ كوشتنى حوشتره‌كه‌ (فَعَقَرُواْ النَّاقَةَ‌َ) ( الأعراف 77)، ئه‌مه‌ بۆ ڕوویدا؟ چونكه‌ تێڕوانینیان نه‌گۆڕا و  كاریان له‌سه‌ر تێڕوانینى خۆیان نه‌كرد!

سمع و بصرو فؤاد
دیسان كێشه‌ى مرۆڤایه‌تى ئه‌وه‌یه‌ كاتێك دێت ئه‌و مه‌شقه‌ى(أقلم)ه‌ى كه‌ پێشتر باسمان كرد به‌پێى ئه‌و زانسته‌ى له‌ ناخیدا هه‌یه‌ ئه‌نجامى نادات، ئیتر كاره‌ساته‌كه‌ى لێره‌وه‌ بارگرانى ده‌كات ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر به‌م ئاڕاسته‌یه ‌گوزه‌ر بكات، به‌ڵام پێغه‌مبه‌ران دێن به‌ڵگه ‌و ئایه‌ته‌كانى مه‌خلوقیان بۆ ده‌خه‌نه‌ ڕوو و كه‌شه‌كه‌ى بۆ ده‌سازێنن بۆ ئه‌وه‌ى بتوانێت ئیش له‌سه‌ر چاوى خۆى بكات، واته‌ كار له‌سه‌ر (سمع و بصرو فؤاد)ى خۆى بكات، كاتێك ئه‌مه‌ى‌ به‌جێگه‌یاند سیستمى بۆ ده‌هێنن، كه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ چۆنییه‌تى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ شته‌كان، له‌گه‌ڵ به‌رد به‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌یت و له‌گه‌ڵ ئاو به‌م جۆره‌، ئینجا تێڕوانینى به‌رامبه‌ر به‌رد گۆڕا، به‌رامبه‌ر ئاو.. ئینجا به‌م جۆره‌ تێروانینى به‌رامبه‌ر زه‌وى و ئاسمان و خۆر و ئه‌ستێره‌كان گۆڕا ئه‌وكات یاساى ده‌ده‌نێ، ورده‌كارى ده‌ده‌نێ، بۆ نموونه‌ كاتێك ئاژه‌ڵ سه‌رده‌بڕیت به‌م جۆره‌ ڕه‌فتار ده‌كه‌یت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌وه‌ خه‌لقى خودایه‌ و مولكى خودایه‌و خوداش ئه‌و مافه‌ت ده‌داتى مامه‌ڵه‌ به‌م جۆره‌ بكه‌یت، كه‌واته‌ سیسته‌مى مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م ئاژه‌ڵه‌ به‌ڕێکو پێکیه‌، پاشان پێی ڕاده‌گه‌یه‌نێت كه‌ گۆشته‌كه‌ى ده‌خۆیت ده‌بێت ئه‌وه‌نده‌ی لێبخۆیت، ئینجا شێوازى ڕێكخستنه‌كه‌ى پێده‌دات، بۆ نموونه‌ ناتوانیت له‌پێش گاپه‌رستێك گایه‌ك سه‌رى ببڕیت! چونكه‌ تێڕوانینى نه‌گۆڕاوه‌، ئه‌مه‌ هه‌مووى له‌ (أقلم)ه‌وه‌ دێت، بۆیه‌ زه‌حمه‌تترین ئیشى پێغه‌مبه‌ران ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌رله‌نوێ و دووباره‌ ئه‌م (أقلم)ه‌یه‌ بكه‌ن بۆ ئه‌و مرۆڤه‌، (أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهاً وَاحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ) (ص٥)، ئه‌م هه‌موو خواوه‌ندانه‌ ببن به‌یه‌ك خواوه‌ند؟ ناتوانن له‌به‌رچى؟ چونكه‌ ئیشى له‌سه‌رخۆى نه‌كردووه‌، هه‌ربۆیه‌ یه‌كێكى وه‌ك بیلال ئیشى كرد، له‌به‌رچى نه‌یگوت: (الله‌.. الله‌) به‌ڵام گوتى‌: (أحد.. أحد)، یان له‌به‌رچى نه‌یگوت عظیم عظیم یان خالق خالق؟ له‌به‌رئه‌وه‌ى خواوه‌ند(الهه‌) زۆربوون، له‌ ئه‌نجامى ئیشكردن له‌سه‌رخۆى تێڕوانینى گۆڕا و یه‌كتایى دایه‌ خوداى مه‌زن، كاتێك تێڕوانینى گۆڕا هه‌ڵوێستى ده‌گۆڕێت، ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ كرداره‌ چاكه‌‌(عمل الصالح)كه‌یه‌، تێڕوانین گۆڕانه‌كه‌ ئیمانه‌كه‌یه‌، له‌ ئه‌نجامدا ده‌رده‌كه‌وێت  ئه‌مانه‌ هه‌مووى به‌ (أقلم)ه‌ ده‌كرێت، بۆیه‌ ده‌فه‌رموێت: (اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ{3} الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ{4}عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ{5}) (العلق)..

ماڵپەری فه‌رمى مامۆستا محمد رافع
Copyright 2011-2017 All Rights Reserved