دواین بڵاوکراوەکان

رەمەزان لە دیدی قورئان

خوداى ڕه‌حمان ئايينه‌كه‌ى خۆى به‌چ پاراستووه‌ له‌ ده‌ستى كه‌ڵه‌گايان (طاغيت)؟ جووله‌ى زه‌وى و مانگ له‌ هه‌ر سات و كاتێكى دياريكراو كاريگه‌ريێكى دياريكراو ده‌خاته‌ سه‌ر زه‌وى و خه‌ڵكه‌كه‌ى ئايا په‌رستشه‌كانمان په‌يوه‌ستى (قمر) كراوه‌ يان په‌يوه‌ستى (شهر) كراوه‌؟ و ئايا جياوزازييان چييه‌؟

اقــــــــــــــــــــــرأ

وشه‌ى (اقرأ) له‌ فه‌رهه‌نگه‌كانى زمانه‌وانى عه‌ره‌بى چه‌ندين ماناى هه‌يه‌ وه‌ك تێروانين و ڕامان و قوڵبوونه‌وه‌و وردبوونه‌وه‌و نزيكبوونه‌وه‌ و كردنه‌ ڕێباز و هه‌ڵگرتن و گواستنه‌وه‌و پێگه‌ياندنى سڵاو و كۆكردنه‌وه‌ و به‌يه‌كگه‌ياندنه‌وه‌ و زۆرئه‌نجامدان و و به‌رزبوون و هه‌رشتێك كۆى بكه‌يته‌وه‌ ماناى وايه‌ (قَرَأْتَه) و تێگه‌يشتن و كات و ئاوابوون و پاكبوون و گه‌ڕانه‌وه‌ ئه‌مانه‌ به‌شێكن له‌ ماناكانى (اقرأ)

ئايا ئافره‌ت له‌ كاتى حه‌يضدا ده‌توانى به‌ رۆژوو بێت و نوێژ بكات؟

(( پرسيارم لێكرا)): خوداى گه‌وره‌ پياو و ئافره‌تى خه‌لق كردووه‌‌ بۆ هيچ كاتێك پياوى عقوبه‌ نه‌داوه‌ به‌ دورخستنه‌وه‌ له‌ خۆى به‌ مه‌نعكردنى له‌ نوێژ و ڕۆژوو؟ ئايا بۆ ده‌بى ئافره‌ت لە كاتی سوری مانگانەدا سزا بدات به‌مەنعكردنی لە نوێژ و رۆژو؟ (مع العلم) خۆى وا دروستى كردوون........ نوسه‌ر: لارين نصرالدين

شه‌وى قه‌در

جياوازى چييه‌  له‌ نێوان (إنزال و تنزيل) له‌ قورئاندا؟ ئايا قورئان له‌ شه‌وێكدا دابه‌زيوه؟‌ ئايا ئه‌و (أمر)ه‌ داناييه‌ چييه‌ پياده‌ ده‌كرێت؟ بزانه‌ ياساى (خلق) چۆن پياده‌ ده‌كرێت؟ تاكو ياساى (أمر) داببه‌زێت، فه‌رمانه‌كانى خوداى ره‌حمان هه‌ر له‌ ئاسمان ده‌مێنێته‌وه‌، ئايا ده‌كرێ دابه‌زينى فريشته‌كان بۆ دونيا دووباره‌ ببێته‌وه‌؟ موباره‌كى شه‌وى قه‌در چييه‌؟ يادكردنه‌وه‌ى ئه‌م شه‌وه‌ لۆچييه‌‌؟ ئه‌و ئاهه‌نگه‌ ئاسمانييه‌ى له‌م شه‌وه‌دا ده‌گێڕدرێت، كێ پێى هه‌ڵده‌ستێت؟


21/08/2011 06:05:00 م جار خوێندراوه‌ته‌وه‌ 1043

مرۆڤێک پێشتر توندوتیژیی به‌رامبه‌ر نوێنرابێت که‌ده‌بێته‌ به‌ڕێوه‌به‌ر واده‌زانێ خه‌ڵک هه‌مووی له‌به‌ندیخانه‌نه‌‌‌و ئه‌و دادوه‌ره‌


ده‌مێکبوو ناویم بیتسبوو، که‌باسیان ده‌کرد كۆمه‌ڵناس و پزیشکێکی ناوداری (طب البدیل)ه حه‌زم ده‌کرد به‌خزمه‌تی بگه‌م‌، چه‌ندجارێک به‌لای دوکانه‌كه‌‌ی ڕه‌تببووم، به‌ڕێکه‌وت جارێکیان کێشه‌ی ته‌ندروستی خۆمم برده‌لای، ئه‌و دروست هۆکاره‌کانی بۆ ده‌سنیشان کردم، که‌بارێکی کۆمه‌ڵایه‌تیه‌، بۆیه‌ سوپاسی نه‌خۆشیه‌که‌م کرد که‌ ئه‌و زانایه‌ی پێناساندم، بۆیه‌ له‌ئامۆژگارییه‌کانی وانه‌ی به‌پێزم وه‌رگرت.. که‌بیرۆکه‌ی ده‌رکردنی چاره‌شم بۆهات له‌شاره‌زایان ده‌گه‌ڕام تاکو بتوانم (چاره‌) به‌ئاراسته‌ی چاره‌سه‌ریی گونجاو بۆ تایبه‌تمه‌ندی ئه‌کادیمی ببه‌م، بۆیه‌ دوای ده‌رکردنی یانزه‌ ژماره‌، قه‌ناعه‌تم به‌و به‌ڕێزه‌ هێنا که‌ئه‌گه‌ر توانی گۆشه‌یه‌کی به‌رده‌وام ئاماده‌بکات، تاکو خزمه‌تێک له‌ڕێی گۆڤاره‌که‌مانه‌وه‌ پێشکه‌شی خوێنه‌رانی بکات.
ئه‌و کاته‌ له‌ناویم پرسی به‌ ماجیدی حاجی فه‌همی خۆی ناساند، ماجید ده‌رچووی کۆلیژی په‌روه‌رده‌ی زانکۆی سه‌لاحه‌ددینی ‌به‌شی كیمیایه‌ و ته‌مه‌نی 51 ساڵه‌، بۆ ئه‌مجاره‌ دیمانه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تیمان له‌گه‌ڵی ڕێکخست، ئه‌و به‌و نه‌رمیه‌ی هه‌یبوو وه‌ڵامی یه‌که‌یه‌که‌ی پرسیاره‌کانی ناو دڵی دامه‌وه‌، چونکه‌ دوای ئاماده‌کردنی هه‌ر پرسیارێکم ڕێک ده‌هاته‌ سه‌ر هه‌مان پرسیارم بێ ئه‌وه‌ی ده‌ری ببڕم..

مرۆڤ و ئاژه‌ڵ له‌بنه‌ڕه‌تدا نه‌رمونیانن‌
پاش ڕوونکردنه‌وه‌ی ئامانجی دیمانه‌که‌مان ماجیدی حاجی مه‌همی گوتی: به‌م شێوه‌یه‌ ڕاهێنراوین كه‌وا واقیع هه‌رده‌م كێشه‌یه‌ و به‌كێشه‌ش ده‌ست پێ ده‌كات  ئینجا لایه‌نی به‌رپرس ئه‌و كێشانه‌ چاره‌ بكه‌ن، واته‌ سه‌رهه‌ڵدانی شته‌كان به‌ نه‌رێنی ده‌ست پێده‌كات، ئه‌مه‌ تێڕوانینێكی پڕ له‌ كه‌موكوڕییه‌، گوایه‌ هه‌موو بوونێك كه‌ هه‌یه‌ نه‌رێنییه‌ ده‌بێ كه‌سه‌كه‌ چاره‌ی بۆ دابنێ، هه‌ر مرۆڤێك یان ئاژه‌ڵێك نه‌وه‌ی نوێی ده‌بێت ده‌بێ تێكشێوانێك و كه‌موكوڕییه‌كی هه‌بێ، ئینجا به‌رامبه‌ره‌که‌ی بێت ئه‌م تێکشێوانه‌ چاره‌ بكات، هه‌ر خانوویه‌ك بنیاد ده‌نرێت ده‌بێ كه‌م و كوڕییه‌كی تێدا بێت ئینجا ئێمه‌ ده‌ستێكی پێدا بێنین، هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ك و په‌یوه‌ستبوونێك له‌ نێوان مرۆڤه‌كان ده‌بێ به‌ شتی نه‌رێنی ده‌ستی پێكردبێت ئینجا دواتر  چاك بكرێته‌وه‌ ئه‌ویش به‌كۆمه‌ڵێك ئه‌ركه‌وه‌، ئایا ئه‌مه‌ چه‌نده‌ ڕاسته‌ له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان و تاكه‌ی ئه‌م تێڕوانینه‌ بمێنێ؟ هه‌تا كه‌ی ئه‌م هه‌ڵه‌‌ باڵاده‌ست بێت له‌سه‌ر لایه‌نه‌کانی كارگێڕیی و فه‌رمانبه‌ران، هه‌رپڕۆژه‌یه‌ك داده‌مه‌زرێت كیشه‌ به‌رهه‌م دێنێت، که‌له‌ڕاستیدا پێشتر ده‌بێ لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار بۆی دانیشن و ئاریشه‌كان چاره‌ بكه‌ن، ئایا ئه‌مه‌ ڕاسته‌؟ ئایا هه‌موو شتێكمان به‌ هه‌ڵه‌ ده‌ست پێ بكه‌ین؟ هه‌ر له‌ شه‌قام وئاوو کاره‌با ڕاكێشان و بنیادنانی ئا‌پارتمان یان كاروباره‌ كارگێڕییه‌كان، ئینجا هه‌ر مه‌سه‌له‌یه‌ك له‌ فه‌رمانگه‌كان به‌م جۆره‌ ده‌ست پێده‌كات، له‌به‌رچی؟ هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ فه‌رزبێ كاره‌كان له‌ كێشه‌وه‌ هه‌ڵبقوڵێتن، ئینجا ده‌بێ بۆ ئه‌مانه‌ دابنیشین و چاره‌ی بۆ دابنرێت وپاش كێشه‌كان ئه‌و كات چاره‌ی بۆ دابنرێت، ئایا هه‌موو مرۆڤایه‌تی حاڵیان به‌م جۆره‌یه‌؟ ته‌نانه‌ت له‌ كاروباری بازرگانی له‌سه‌ره‌تا كه‌سێك دوكان داده‌مه‌زرێنێت سه‌ره‌تا بیر له‌ ده‌رگا و توندی قفڵدان ده‌كاته‌وه‌ واته‌ بیر له‌ نه‌دزینی مادده‌كه‌ ده‌كاته‌وه،‌ ئینجا مادده‌كه‌ دێنێته‌ شوێنه‌كه‌! بۆ نموونه‌ کابینه‌ی  یه‌كه‌م و دووه‌م و سێیه‌م كه‌ پێكهێنرا گه‌نده‌ڵی و دزین و..تد هاته‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌وه‌، بۆ ده‌بێ به‌م جۆره‌ بێت؟ له‌به‌رچی مرۆڤه‌كه‌ به‌م جۆره‌ بێت، یان به‌رپرس به‌م جۆره‌ بێت، له‌به‌ر چی ئه‌و فه‌رمانبه‌ره‌ی داده‌نیشێت به‌رتیل وه‌ربگرێت؟ له‌وانه‌یه‌ به‌هانه‌ زۆر بێت که‌ خه‌ڵك كه‌موكوڕیی هه‌بوو! هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ ده‌بێته‌ كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌بێته‌ حكومه‌ت، له‌جێگه‌ی ئه‌وه‌ی قسه‌كانمان ده‌رباری توندوتیژیی بێت بابێین باسی نه‌رم و نیانی بكه‌ین، ئایا خودی مرۆڤ، یان ئاژه‌ڵ، یان هه‌موو دروستکراوان ئه‌مانه‌ له‌ بنچینه‌وه‌ توندوتیژن؟ له‌ وه‌ڵامدا: نه‌خێر، بۆ نموونه‌ سه‌یری مرۆڤ بكه‌ین وه‌ك دروستکراوێك به‌شه‌كانی جه‌سته‌ی ئه‌م مرۆڤه‌ نه‌ك له‌گه‌ڵ یه‌ك دژبن نه‌خێر هه‌موو له‌ گونجان و له‌گه‌ڵ یه‌ك كۆكن نه‌ك هه‌ر ئه‌مه‌ هاوكاری یه‌كترن و هه‌ر خانه‌یه‌ك له‌ بوونه‌وه‌ر له‌ گونجاندان و یارمه‌تی یه‌كتر ده‌ده‌ن و زۆرجاریش قوربانی بۆیه‌كتر ده‌كه‌ن، هه‌موو شانه‌و خانه‌كانی جه‌سته‌ی مرۆڤ و دروستکراوه‌كانی تریش به‌م جۆره‌ن.

ڕاستکردنه‌وه‌ی تێڕوانینه‌کان
به‌ڕێز ماجید گوتیشی:  كه‌ مرۆڤ به‌م جۆره‌ هاتووه‌ بێگومان ده‌بێ خۆی له‌گه‌ڵ خۆی له‌ ڕووی ده‌روونییه‌وه‌ نه‌ك له‌ ڕووی جه‌سته‌ییدا نابێ توند و تیژ بێت، به‌ڵكو ده‌بێ نه‌رم و نیان بێت له‌ سه‌ره‌تا ڕێز له‌خۆی بگرێت وه‌ك خولقێنراوێك بایه‌خێك بۆ هه‌موو ئه‌ندامه‌كانی دابنێت، ڕیز و بایه‌خ له‌ چاوه‌كانی بگرێت،  بۆیه‌ نابێ چاوی ماندوو بكات، یان به‌ده‌ستییه‌وه‌ بناڵێنێت، ڕاسته‌ به‌ چاو ده‌بینێ ئه‌مه‌ به‌خششێكی خوداییه‌ له‌ هه‌مان كات ئه‌مانه‌تێكه‌ له‌لای، ته‌نانه‌ت كوێره‌كانیش نابێت ئازاری چاوه‌كانیان بده‌ن، که‌به‌هۆی ژینگه‌یه‌ك یان جیناتێك و بارودۆخێك یان خانه‌یه‌ك به‌ هه‌ڵه‌ هاتووه‌و ئه‌م چاوه‌ كوێر بووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش ده‌بێ ڕێزی بگرێت، هه‌موو به‌شه‌كانی له‌شی مرۆڤ به‌م جۆره‌یه‌، مرۆڤ دێت زۆر به‌ نه‌رمونیانی له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كات، ئه‌گه‌ر هاتوو ناخی مرۆڤه‌كه‌ نه‌رم و نیان بوو و تێڕوانینی خۆی بۆ خۆی به‌م جۆره‌ بوو وه‌ك به‌شه‌كانی جه‌سته‌ وه‌ك ئه‌ندامه‌كان،  هه‌ر به‌هه‌مان تێڕوانین ده‌توانێت سه‌یری به‌رامبه‌ره‌كه‌ی بكات، واته‌ ئه‌م تێڕوانینه‌ باڵاده‌ست ده‌بێ له‌سه‌ر ناخی و هه‌روه‌ها ده‌ره‌وه‌یشی، بۆ نموونه‌ كه‌ ده‌چێته‌ به‌رده‌م ئاوێنه‌ بۆ شووشتنی ددانه‌كانی ئایا ده‌توانێت فلچه‌كه‌ به‌جۆرێك به‌كاربێنێت تا پوكه‌كانی تووشی ڕوشان ببێت و برینداری بكات؟! نه‌خێر نابێت به‌م جۆره‌ بكات، چونكه‌ ئه‌گه‌ر وا بكات خۆی زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بێت، یان بۆ پاككردنه‌وه‌ی گوێچكه‌كانی به‌ ئامرازێكی ده‌ره‌كی هه‌وڵیدا به‌ توندی پاكی بكاته‌وه‌ ئه‌وكات په‌رده‌ی گوێچكه‌كانی كون ده‌كات  نموونه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ زۆرن، واته‌ مرۆڤه‌كه‌ نه‌رمونیانه‌ ده‌بێت ته‌بیعه‌تیشی له‌گه‌ڵ خۆی نه‌رمونیان بێت، هه‌ر كاتێك ئه‌م تێڕوانینه‌ی هه‌بوو هه‌ر به‌مجۆره‌ له‌گه‌ڵ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ڕه‌فتار ده‌كات هه‌ر به‌ شێوازی تێڕوانینی خۆی بۆ خۆی ده‌ڕوانێته‌ چاوی كه‌سانی دی و به‌مجۆره‌ش سه‌یری هه‌موو به‌شه‌كانی ژیان ده‌كات، نه‌رم ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵ و باڵنده‌كان و ئازاریان نادات، ئه‌گه‌ر سه‌یرێكی یارییه‌كانی میلله‌تی كورد بكه‌یت ئه‌وا به‌ ئاشكرا دیاره‌ كه‌ توندوتیژه‌، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ خۆیدا توندوتیژه‌، بۆ نموونه‌ منداڵه‌ له‌ ته‌مه‌نێكی دیاریكراودا ئایا له‌ قوڕ یان له‌ هه‌ر شتێكی دی تا ئاره‌زووی هه‌بێت یاری ده‌كات، خۆی و هاوڕێیه‌ هاوكوفه‌كه‌ی، هه‌ركه‌ بێهێز بوو ئاماده‌ نییه‌ بیبه‌خشێته‌ هاوڕێیه‌كه‌ی! ئه‌مه‌ منداڵ خۆی له‌گه‌ڵ خۆی، یان منداڵێك له‌سه‌ر زه‌وی شتێك ده‌دۆزێته‌وه‌ و به‌ ماندوبوونی خۆی په‌یدای نه‌كردووه‌، تا هه‌وه‌سی بێت یاری له‌گه‌ڵدا ده‌كات پاشان فڕێیده‌دات نایدات به‌ هاوڕێكه‌ی خۆی، یاری منداڵی ده‌شت و لادێ بریتییه‌ له‌ ئازاردانی ئاژه‌ڵانی وه‌ك سه‌گ و گوێدرێژ، هه‌ندێك نموونه‌ جێگه‌ی باس نییه‌ یان باڵنده‌که‌‌ به‌جۆرێكی دڕندانه‌ ئازاری ده‌ده‌ن یان پشیله‌ به‌شێوازێكی مه‌ترسیدا هه‌ڵیده‌واسن، ده‌یان ڕووداوی له‌م جۆره‌، ئه‌گه‌ر منداڵ ئاژه‌ڵی له‌به‌رده‌مدا نه‌بوایایه‌ ئه‌وا توندو ڕه‌قترین شت ئاگره‌، منداڵه‌كه‌ چه‌رخێک له‌ماڵ ده‌دزێت و له‌کۆمه‌ڵێک كاغه‌ز ئاگرێك ده‌كاته‌وه‌ ئه‌مه‌ش كه‌ی؟ له‌ قرچه‌ی گه‌رمی هاویندا!.

خێزانی نه‌رم و نیان منداڵی نه‌رم و نیانی لێده‌رده‌چێت
پاشان به‌ڕێزیان ئاشکرایکرد: ئه‌گه‌ر بێتو منداڵ‌ له‌ نێو خێزانێكی نه‌ر‌مونیان پێگه‌یشتبێت و په‌یوه‌ندییه‌ خێزانییه‌كانیان به‌نه‌رمی نه‌ش و نمای كردبێت بێگومان منداڵه‌كه‌ نه‌رم و نیان ده‌رده‌چێت، كه‌ منداڵه‌كه‌ نه‌رمی له‌ نێو خێزانه‌كه‌ی به‌ دی نه‌كرد ئه‌وا توندوتیژیی ده‌بینێت، كه‌ ئه‌ندامانی خانه‌واده‌كه‌ی پێوه‌ی هه‌ڵده‌ستن، بۆ نموونه‌ مرۆڤ هه‌یه‌ نه‌یبینیوه‌ دایک وباوک بۆ جارێكیش پێی بڵێن زه‌حمه‌ت نه‌بێ فڵان شتم بده‌ره‌ ده‌ست، یان ‌بێزه‌حمه‌ت ده‌رگاكه‌ بكه‌ره‌وه‌ نه‌خێر به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ سه‌ره‌تای قسه‌كان به‌جوێن داوای ئه‌نجامدانی كاره‌كانی لێده‌كرێت، یان به‌هاوارو سه‌ركۆنه‌كردن، له‌ ئه‌نجامدا‌ منداڵه‌كه‌ كه‌ پێده‌گات ئه‌و هه‌سته‌ی هه‌یه‌ كه‌ هه‌موو توندوتیژییه،‌ ئه‌مه‌ش بنچینه‌كه‌یه‌، بۆیه‌ كه‌ ده‌بێته‌ به‌ڕێوه‌به‌ری فه‌رمانگه‌یه‌ك واده‌زانی خه‌ڵكه‌كه‌ هه‌مووی له‌ به‌ندینخانه‌دایه‌ و هه‌مووی تۆمه‌تبارو تاوانباره‌و ئه‌ویش دادوه‌ره‌‌ نه‌ك به‌ڕێوه‌به‌ری فه‌رمانگه‌، وا پێویستیش ده‌كات لێپێچینه‌وه له‌گه‌ڵیان بكات، ئه‌م په‌وه‌رده‌یه‌ له‌گه‌ڵیدا ده‌بێته‌ ئاكارو گه‌وره‌ ده‌بێت، هه‌ر به‌م جۆره‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو دروستکراوه‌كانیش وا ده‌بێ، واته‌ ئێمه‌ چاره‌سه‌ری كێشه‌یه‌ك ده‌كه‌ین كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا نییه‌ به‌ڵكو دروست كراوه‌، له‌ سروشت و فیتڕه‌تی مرۆڤدا ئه‌م كێشه‌یه‌ نییه‌ به‌ڵكو نه‌رم ونیانی هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر منداڵه‌كه‌ ئه‌مه‌ی نه‌دی ده‌گاته‌ كوێ؟ له‌وانه‌یه‌ بگوترێت زۆر هۆكار هه‌یه‌ تاكی كوردی وا لێكردووه‌ بۆ نموونه‌ حكوومه‌ته‌كان له‌گه‌ڵ كورد توندوتیژ بوون‌، به‌ڵام ئه‌وان وا بوونه‌ ئایا گوتوویانه‌ كه‌سه‌كه‌ له‌گه‌ڵ منداڵی توند بێت؟ له‌سه‌ر بنه‌مای كار و كاردانه‌وه‌، به‌ڵام ئێمه‌ باس له‌ مرۆڤ ده‌كه‌ین باسه‌كه‌مان ده‌رباره‌ی ئاوێنه‌ نییه‌، ئاژه‌ڵ به‌ئاژه‌ڵی خۆی تا ئاستێك به‌رگه‌ی توندوتیژیی ده‌گرێت، ئه‌و شێره‌ی یان پڵنگه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ نێچیره‌كه‌ی توندوتیژه،‌ به‌ڵام له‌گه‌ڵ بێچووه‌كه‌ی خۆی به‌مجۆره‌ نییه‌، هه‌ر به‌م كه‌لبه‌یه‌ی نێچیره‌كه‌ی پارچه‌پارچه‌ كردووه‌ به‌ هه‌مان ددان بێچووه‌كه‌ی خۆی هه‌ڵده‌گرێتو جێگۆڕكێی پێده‌كا! له‌به‌رچی له‌گه‌ڵیدا توندوتیژ نییه‌؟ ئه‌ی له‌به‌رچی به‌رامبه‌ر مرۆڤه‌كه‌ به‌م جۆره‌یه‌! كه‌واته‌ ئه‌م بابه‌ته‌(توندوتیژ) دروستكراوه‌، ئه‌گه‌ر زانیمان ئاوا دروستكراوه‌ ئه‌مه‌ تاكه‌ی و له‌گه‌ڵ كێ؟ له‌به‌رچی مرۆڤه‌كه‌ توندوتیژ نابێ له‌سه‌ر هه‌ڵه‌كانی خۆی؟ له‌به‌رچی توندوتیژ نابێ له‌سه‌ر خوو و نه‌ریتی خراپ و ڕه‌وشتی ناشیرین، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و باشه‌و هاوڕێیه‌و زۆر نه‌رمونیانه‌ بۆ نموونه‌ له‌به‌رچی له‌گه‌ڵ جگه‌ره‌ كێشانی توندوتیژ نییه‌؟ به‌ڵكو جگه‌ره‌كه‌ی به‌ دۆست و هاوڕێ ده‌زانێت و زۆر ڕێزی ده‌گرێت، ئه‌گه‌رچی جگه‌ره‌كه‌ دوژمنیتی، ئه‌وه‌ شتی دی وه‌ك درۆكردن و ماف خواردن و سته‌مكردن و... تد ئه‌مانه‌ هه‌مووی خراپن له‌به‌رچی له‌گه‌ڵیان توند نییه‌؟ كه‌واته‌ فیتره‌تی هه‌موو مرۆڤه‌كان نه‌رمو نیانییه‌، هه‌موو خولقێنراوێكیش هه‌ر به‌م جۆره‌یه‌، كۆمه‌ڵگاكانیش به‌ نه‌رمونیانی سه‌ركه‌وتوون هه‌ر خولقێنراوێك په‌یڕه‌وی توندوتیژیی كرد ئه‌مه‌ واده‌گه‌یه‌نێت كه‌ دۆڕاوه‌و له‌م بابه‌ته‌ ڕاده‌كات، بۆیه‌ توندوتیژه‌.

توندی وه‌ک به‌شێک له‌بونیاتمان
روونیشیکرده‌وه‌ توندی كاتێك به‌كاردێت كه‌ مرۆڤ  هیچ هۆکارێکی  لانه‌ما، یاخود مرۆڤێكی لاوازه‌، ئینجا ئه‌گه‌ر بڕوانیته‌ ڕێبازه‌ توندوتیژه‌كانی سته‌مكارانی مێژوو ئه‌مه‌ هه‌مووی هه‌روابووه‌ وه‌ك فاشییه‌تی مۆسۆلێنی نازی هێتله‌ری و سه‌دامییه‌ت ئه‌مانه‌ هزرن، ئه‌مانه‌ مرۆڤێك نه‌بوون و به‌س به‌ڵكو هزرێك بوون و بیروباوه‌ڕێكی توند وای له‌وانه‌كردبوو واته‌ مرۆڤه‌كان ڕه‌هه‌ندێكی توندی سه‌دامییه‌تی تێدایه، بۆیه‌ سه‌د‌دام كه‌ ڕۆیشت بیری سه‌دامیه‌تی توندوتیژیی به‌جێهێشت، له‌لای ئێمه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی توندوتیژ تاكه‌ چاره‌یه‌ نه‌ك دوا چاره‌، له‌لای زۆر له‌ شارستانییه‌كان توندوتیژیی كۆتا چاره‌یه‌، به‌ڵام له‌لای ئێمه‌ وا نییه‌، شارستانییه‌ پێشكه‌وتووه‌كان ڕێزی مرۆڤ ده‌گرن ئه‌گه‌ر دوژمنیش بن، ئێمه‌ مرۆڤ و كرده‌وه‌ی مرۆڤ لێك جیا ناكه‌ین، بۆ نموونه‌ كاتێك منداڵێك ئاوێكمان پێشكه‌ش بكات ئه‌مه‌ كارێكی باشه‌، به‌ڵام له‌ ڕێگه‌ی هێنانیدا گڵاسه‌ ئاوه‌كه‌ی له‌ده‌ستی كه‌وته‌ زه‌وی، ئایا منداڵه‌كه‌ نییه‌تی خراپ بوو و كه‌وته‌ زه‌وییه‌كه‌وه‌؟ نه‌خێر نییه‌تی پاك بوو به‌ڵام كه‌وته‌ خواره‌وه‌، ئایا ده‌بێ من له‌گه‌ڵی توندو تیژ بم؟ نه‌خێر نابێ، به‌ڵكو له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دابوو ڕه‌فتاریكی باش بكات و ناخی پاكبوو، ئه‌وكات من جیاكاری ناكه‌م له‌ نێوان مرۆڤه‌كه‌ خودی خۆی و به‌رهه‌مه‌كه‌ی به‌ ڕه‌فتار، ئه‌گه‌ر من لێیبده‌م یان قسه‌ی ناشیرینی ئاڕاسته‌ بكه‌م ئه‌وكات  من قسه‌م به‌ كه‌سه‌كه‌ گوتووه‌ نه‌ك به‌ كاره‌كه‌، بۆ نمونه‌ ئه‌گه‌ر گوتم چاوه‌كانت كوێر بێت ئه‌و قسه‌ گووتنه‌ به‌ خودی كه‌سه‌كه‌یه‌‌ نه‌ك قسه‌گوتن بێت به‌ كاره‌كه‌ی، كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ خۆمان توندوتیژیین و بۆته‌ به‌شێك له‌ بونیادمان، بۆیه‌ سه‌یر بكه‌ پۆلیسی هاتووچۆ دادوه‌ره‌‌، به‌ڕێوه‌به‌ری فه‌رمانگه‌ دادوه‌ره‌‌، دكتۆر له‌ نه‌خۆشخانه‌ دادوه‌ره‌‌، ئه‌و كه‌سه‌ی له‌ پرسگه‌ی نه‌خۆشخانه‌ی(له‌ دایكبوون) وه‌ستاوه‌ دادوه‌ره‌‌و لێی ده‌خوڕێت و له‌م شوێنانه‌ وشه‌ی نه‌رمی و چاوه‌که‌م و گیانم و ئازیزم نابیسترێت! هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م وشانه‌ به‌خشرانه‌وه‌ ئێمه‌ ئه‌و كات ئاماده‌ نه‌بووین، ئه‌مانه‌ له‌به‌رچی؟ چونكه‌ ئێمه‌ خۆمان لاوازین، ئه‌گه‌ر عه‌قلمان شتێكی نه‌گرت له‌ناوی ده‌به‌ین! بۆیه‌ ده‌بێ جیاكاری بكه‌ین له‌ نێوان كه‌سه‌كه‌و ئاو هێنانه‌كه‌و ده‌بێ بڵێین ده‌ستت خۆش بێت بڵێین ئاوهێنان به‌مجۆره‌ نایه‌ت، ئه‌وكات ئاوڕژانه‌كه‌مان جیاكرده‌وه‌ له‌گه‌ڵ خودی مرۆڤه‌كه‌.

چاكسازیی‌ له‌جیاتی به‌ندکردن
له‌درێژه‌دا گوتی: هه‌روه‌ها مرۆڤه‌كه‌مان فێركرد كه‌ ئاوهێنانه‌كه‌ چۆن ده‌بێت، ڕێگه‌یه‌كی ڕاستتر هه‌یه‌، هانی بده‌ین بۆ ئه‌وه‌ی جارانی دی چۆن به‌سه‌ركه‌وتووی كاره‌كه‌ی ئه‌نجام بدات، چونكه‌ نییه‌تی چاكه‌بوو، به‌ڵام نه‌یزانی به‌ ڕێك و ته‌واو جێبه‌جێی بكات، ئه‌گه‌ر سه‌یری میلله‌تان بكه‌ین ڕێگه‌ی جولانه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ تاوانبارانیش گۆڕاوه‌، بۆیه‌ له‌ تێڕوانینی مرۆڤایه‌تی به‌ندكردن نییه‌ به‌ڵكو ده‌بێ چاره‌ بكرێت، له‌ جێگه‌ی به‌ندیخانه‌‌ ده‌بێت نه‌خۆشخانه‌یه‌كی دیاریكراو هه‌بێت بۆی و له‌وێ به‌ند نه‌كرێت، به‌ڵكو پاڵنه‌رو هۆكار چی بوو ئه‌و كه‌سه‌ وا بكات؟ ئه‌و خاڵه‌ چاره‌ بكرێت، ده‌بێ تێڕوانینی ئه‌و كه‌سه‌ بكرێت تاكو ڕه‌فتاره‌كانی چاره‌ بكرێت، یه‌ك له‌وانه‌ تێڕوانینی مرۆڤه‌كه‌ خۆی بۆ خۆی، هه‌ر كاتێك توانیمان ئه‌م تێڕوانینه‌ی بۆ خۆی بگۆڕین ئه‌و كات كارو ڕه‌فتاره‌كانی چاك ده‌بێت و به‌ ئۆتۆماتیكی سته‌م و كاری خراپ ناكات، ئینجا گه‌مارۆدانی توندوتیژیی له‌گه‌ڵ ئافره‌ت، له‌گه‌ڵ منداڵ، ئه‌ی ده‌بێ له‌گه‌ڵ  پیره‌مێرد و له‌گه‌ڵ زه‌لامیش وا بێت، ته‌نیا كار له‌سه‌ر ئه‌م دوو توێژه‌ ده‌كرێت ئافره‌ت و منداڵ! داوا ده‌كرێت دایك و باوك له‌ ماڵه‌وه‌ له‌گه‌ڵی توند نه‌بن و له‌ قوتابخانه‌ مامۆستا لێی نه‌دات و دایك و باوك لێینه‌ده‌ن، ئافره‌تیش هه‌مان شت، باشه‌ ئه‌گه‌ر زه‌لامه‌كه‌ ئافره‌ته‌كه‌ له‌گه‌ڵی توندوتیژ بوو كه‌ دیومانه‌ ئافره‌ته‌كه‌ی لێیداوه‌! كه‌ ئه‌مه‌ هه‌بێت ئه‌و كات چاره‌ی دوو توێژ ناكرێت له‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌دا، چونكه‌ جۆره‌ها پێكهاته‌ی ته‌مه‌ن و پێكهاته‌ی ڕه‌گه‌زیمان هه‌یه‌، ئینجا ئه‌وه‌ی كاری بۆ كراوه‌ توندوتیژیی له‌ لێدان چڕكراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئایا ئه‌گه‌ر ئه‌م توندوتیژییه‌ چاك بكرێت نابی هه‌ڵسوكه‌وته‌كان پێداچوونه‌وه‌ی بۆ بكرێت؟ ئه‌گه‌ر به‌ منداڵه‌كه‌ گوترا كوێربی ملت بشكێت ئه‌مه‌ توندوتیژیی نییه‌؟ پاشان توندوتیژیی له‌ دام و ده‌زگای ڕه‌سمی نییه‌ له‌ قوتابخانه‌ نییه‌ یان له‌گه‌ڵ ئافره‌ت له‌ ماڵه‌وه‌ نییه‌، ئه‌ی له‌ شوێنی دی؟ ئینجا ئه‌و‌ مرۆڤه‌ی له‌گه‌ڵ خۆی توندوتیژه‌ ئه‌گه‌ر هه‌زاران جار بگوترێت توندی به‌كارمه‌یه‌نه‌ له‌گه‌ڵ ئافره‌ت و منداڵ، ئایا له‌گه‌ڵ دار و دیوار توندوتیژ نابێت؟ ئه‌گه‌ر چه‌ندین یاساشی بۆ دابنرێت؟! یان له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی توند نابێت، واته‌ ئه‌مانه‌ هه‌مووی چاره‌كانی لاوه‌كینه‌، كه‌واته‌ ده‌بێ چاو ببڕینه‌وه‌ سه‌ر خودی مرۆڤه‌كه‌ و خودی كه‌سه‌که‌‌ پێداچوونه‌وه‌ی بۆ بكرێت، مرۆڤه‌كه‌ تێڕوانینی خۆی بۆ خودی خۆی بگۆڕدرێت، هه‌ركاتێك خۆی له‌گه‌ڵ خۆی گۆڕا له‌ گه‌ڵ ده‌وروبه‌ریش ده‌گۆڕێت.

وازهێنان له‌ توندوتیژیی
ده‌رباره‌ی توندوتیژیی به‌رامبه‌ر منداڵ پرسیمان ئایا ئامۆژگارییان به‌ چاو لێ سوورکردنه‌وه‌ گونجاوه‌؟ مامۆستا ماجید گوتی: بێگومان ئامۆژگاری و ڕێنمایی بۆ منداڵ به‌ توندی ئه‌ویش هه‌ر توندوتیژییه‌، یان هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵ به‌هاویشتنی به‌رد، که‌به‌رد مادده‌یه‌كی ڕه‌قه‌ ته‌نیا بۆ نیشانگرتن له‌ شتێكی پێویست به‌كاردێت ئه‌گه‌رنا ده‌بێ له‌ شوێنی خۆی دابنرێت و ئینجا هه‌موو شتێك به‌م جۆره‌.
له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌و مرۆڤانه‌ی تێڕوانینی توندوتیژیی به‌سه‌ریاندا زاڵه‌ ئایا ده‌توانن وازی لێبێنن؟ ناوبراو ئاماژه‌یدا: به‌ڵێ زۆر ئاساییه‌، چونكه‌ وه‌ك باسمانكرد توندوتیژیی له‌ ناخی مرۆڤ بنچینه‌و ئه‌سڵێكی نییه‌، به‌ڵكو نه‌رمونیانی ئه‌سڵه‌ له‌ ژووره‌وه‌ی مرۆڤ، توندییه‌كه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ هاتووه‌ فیتڕه‌ی مرۆڤه‌كان خودای مه‌زن نه‌رم ونیانی بۆ داناوه‌و هاوسه‌نگییه‌ و خۆشه‌ویستییه‌، كه‌چی ئه‌م پێچه‌وانه‌ كراوه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ر هاتوو مرۆڤه‌كه‌ له‌و‌ ژینگه‌و شوێن و واقیعه‌ی كه‌ فێری توندوتیژیی كراوه‌ ده‌رچوو بۆ خێزانێكی دی یان ژینگه‌یه‌كی ترو واقیعێكی دی ئه‌وا مرۆڤه‌كه‌ ده‌گۆڕێت.

ڕۆڵی ڕاگه‌یاندن له‌چاره‌سه‌ریی
که‌ پرسیمان ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندن ڕۆڵیان له‌ چاره‌سه‌ری ئه‌م كێشه‌یه‌ چییه‌؟ ئه‌و نیشانیدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ سروشتی خۆی له‌ وه‌رگرتن و دانه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌و مرۆڤه‌ باشی پێدرا باش وه‌رده‌گرێت و باشیش ده‌داته‌وه‌ و خراپی پێدرا خراپ وه‌رده‌گرێت و خراپیش ده‌داته‌وه‌، ئینجا باش وه‌رگرتنی بونیادی له‌ گه‌ڵ ده‌كرێت له‌ناخیدا، به‌ڵام خراپ پێدانی ناچێته‌ نێو ناخی! واته‌ ئێمه‌ هیچ كاتێك مرۆڤی خراپمان نییه‌ هیچ كاتێك مرۆڤی توندوتیژمان نییه،‌ چونكه‌ به‌م جۆره‌ دروست نه‌کرا‌وین‌ له‌لایه‌ن خودا، به‌ڵكو به‌م جۆره‌ی لێده‌كرێت له‌ ده‌ره‌وه‌یدا هه‌ركاتێكیش دروست بكرێت واته‌ ده‌توانرێت لاببرێت، یه‌ك له‌و هۆكاره‌ گرنگ و سه‌ره‌كییانه‌ی ده‌توانرێت توندوتیژیی به‌هۆیه‌وه‌ لاببرێت ڕاگه‌یاندنه‌ و كارێكی گرنگ ده‌كات بۆ توندبوونی كه‌سه‌كان و یان پێچه‌وانه‌كه‌ی كه‌ نه‌رم و نیانییه‌، واته‌ گۆڕانكاری له‌ ڕه‌وشت و بیری میلله‌تان ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندنه‌ به‌ بیسراوو بینراوو خوێنراوه‌وه‌ و‌ زۆر كاریگه‌ریی هه‌یه‌و ده‌توانن شێوازی بیریان به‌ ئاڕاسته‌یه‌كی نه‌رم ونیان به‌رن، بۆ نموونه‌ نه‌وه‌كانی به‌ر له‌ نه‌وه‌ده‌كان ئه‌وه‌ی كورد بوو زمانی عه‌ره‌بی ده‌زانی، به‌ڵام نه‌وه‌ی دوای نه‌وه‌ده‌كان ئه‌وه‌ی كورده‌ عه‌ره‌بی نازانێت، ئه‌مه‌ش له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا ڕوویدا، چونکه‌ عه‌ره‌ب وه‌ك مرۆڤ نه‌ك عه‌ره‌ب وه‌ك زمان هه‌رچی عه‌ره‌ب بوو ناشیرین كرا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سه‌دام عه‌ره‌ب بوو! عه‌ره‌ب هه‌موو ڕه‌ش كرا له‌ ئه‌نجامدا زمانی عه‌ره‌بی ڕه‌شكرا له‌به‌ر چاوی خه‌ڵك نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ته‌نانه‌ت ناوی عه‌ره‌بی دژایه‌تی ده‌كرا، له‌به‌رچی؟ چونكه‌ ئه‌و كات ڕاگه‌یاندن كاری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كرد كه‌ سه‌دام عه‌ره‌به‌ و هه‌موو عه‌ره‌به‌ك سه‌دامه‌و سه‌دامیش سته‌مكاره‌ و زۆرداره‌ كه‌واته‌ ده‌بێ دژایه‌تی هه‌موو عه‌ره‌بێك بكه‌ین وه‌ك سه‌دام! باشه‌ ئه‌گه‌ر عه‌ره‌ب وابێت له‌به‌رچی زمانی عه‌ره‌بی وای له‌گه‌ڵ بكرێت؟ زمانی عه‌ره‌بی وابوو ناوی عه‌ره‌بی بۆ وای له‌گه‌ڵ بكرێت؟

به‌رپرسیارێتی
له‌کۆتاییدا نه‌یشارده‌وه‌ که‌ ڕاگه‌یاندن ڕۆڵێكی زۆر گرنگی هه‌یه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی چواره‌مه‌‌ له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌و حكوومه‌ت، به‌شێوه‌یه‌كی كارا ده‌توانێت چاك به‌ چاك و چاك به‌ خراپ نیشان بدات، ئه‌وه‌ی شاراوه‌ش نییه‌ له‌م ده‌زگایانه‌دا هه‌ر یه‌كێك ڕیڕه‌وێكی چاك دیاریی بكات ئه‌وا هه‌تا هه‌تایه‌ به‌شداره‌، هه‌ریه‌كێكیش ڕێڕه‌وێكی خراپی نایه‌وه‌ ئه‌وا هه‌ر یه‌كێك پێوه‌ی ناڵاند ئه‌وا له‌ خراپییه‌كانی به‌شداره‌ و له‌ ڕۆژی دوایی مافی خه‌ڵكه‌كه‌ی لێ ده‌سه‌نرێته‌وه‌.

ماڵپەری فه‌رمى مامۆستا محمد رافع
Copyright 2011-2017 All Rights Reserved