دواین بڵاوکراوەکان

رەمەزان لە دیدی قورئان

خوداى ڕه‌حمان ئايينه‌كه‌ى خۆى به‌چ پاراستووه‌ له‌ ده‌ستى كه‌ڵه‌گايان (طاغيت)؟ جووله‌ى زه‌وى و مانگ له‌ هه‌ر سات و كاتێكى دياريكراو كاريگه‌ريێكى دياريكراو ده‌خاته‌ سه‌ر زه‌وى و خه‌ڵكه‌كه‌ى ئايا په‌رستشه‌كانمان په‌يوه‌ستى (قمر) كراوه‌ يان په‌يوه‌ستى (شهر) كراوه‌؟ و ئايا جياوزازييان چييه‌؟

اقــــــــــــــــــــــرأ

وشه‌ى (اقرأ) له‌ فه‌رهه‌نگه‌كانى زمانه‌وانى عه‌ره‌بى چه‌ندين ماناى هه‌يه‌ وه‌ك تێروانين و ڕامان و قوڵبوونه‌وه‌و وردبوونه‌وه‌و نزيكبوونه‌وه‌ و كردنه‌ ڕێباز و هه‌ڵگرتن و گواستنه‌وه‌و پێگه‌ياندنى سڵاو و كۆكردنه‌وه‌ و به‌يه‌كگه‌ياندنه‌وه‌ و زۆرئه‌نجامدان و و به‌رزبوون و هه‌رشتێك كۆى بكه‌يته‌وه‌ ماناى وايه‌ (قَرَأْتَه) و تێگه‌يشتن و كات و ئاوابوون و پاكبوون و گه‌ڕانه‌وه‌ ئه‌مانه‌ به‌شێكن له‌ ماناكانى (اقرأ)

ئايا ئافره‌ت له‌ كاتى حه‌يضدا ده‌توانى به‌ رۆژوو بێت و نوێژ بكات؟

(( پرسيارم لێكرا)): خوداى گه‌وره‌ پياو و ئافره‌تى خه‌لق كردووه‌‌ بۆ هيچ كاتێك پياوى عقوبه‌ نه‌داوه‌ به‌ دورخستنه‌وه‌ له‌ خۆى به‌ مه‌نعكردنى له‌ نوێژ و ڕۆژوو؟ ئايا بۆ ده‌بى ئافره‌ت لە كاتی سوری مانگانەدا سزا بدات به‌مەنعكردنی لە نوێژ و رۆژو؟ (مع العلم) خۆى وا دروستى كردوون........ نوسه‌ر: لارين نصرالدين

شه‌وى قه‌در

جياوازى چييه‌  له‌ نێوان (إنزال و تنزيل) له‌ قورئاندا؟ ئايا قورئان له‌ شه‌وێكدا دابه‌زيوه؟‌ ئايا ئه‌و (أمر)ه‌ داناييه‌ چييه‌ پياده‌ ده‌كرێت؟ بزانه‌ ياساى (خلق) چۆن پياده‌ ده‌كرێت؟ تاكو ياساى (أمر) داببه‌زێت، فه‌رمانه‌كانى خوداى ره‌حمان هه‌ر له‌ ئاسمان ده‌مێنێته‌وه‌، ئايا ده‌كرێ دابه‌زينى فريشته‌كان بۆ دونيا دووباره‌ ببێته‌وه‌؟ موباره‌كى شه‌وى قه‌در چييه‌؟ يادكردنه‌وه‌ى ئه‌م شه‌وه‌ لۆچييه‌‌؟ ئه‌و ئاهه‌نگه‌ ئاسمانييه‌ى له‌م شه‌وه‌دا ده‌گێڕدرێت، كێ پێى هه‌ڵده‌ستێت؟


19/08/2011 04:44:00 م جار خوێندراوه‌ته‌وه‌ 3527

چه‌مكه‌كان له‌ ڕوانگه‌و ديدی قورئانه‌وه‌


ده‌زانین قورئان به‌ كۆمه‌ڵه‌ قۆناغێكى مه‌عنه‌ویدا تێپه‌ڕييه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى پێغه‌مبه‌رمان (عليه‌ السلام) كاتى خۆى ته‌عبيرى پێكردييه‌ هه‌ر وشه‌ك ماناى 100%ى خۆى هه‌بووه‌، پاش سه‌رده‌مى پێغه‌مبه‌ر(عليه‌ السلام) به‌ هاتنه‌ ناوه‌وه‌ى خه‌ڵكانه‌كى غه‌يرى عه‌ره‌ب له‌بۆ ناو ئايينى ئيسلام له‌ فارس و تورك و عه‌جه‌مه‌كان، كه‌ داخيل بووينه‌، ماعه‌داى ئه‌وه‌ى ڕه‌نگه‌ خطوط مائيلى دينى مه‌سيحييه‌ت و جوله‌كه‌ش مه‌وجود بووه‌، كه‌ ده‌ڵێم ڕه‌نگه‌ زانستييه‌ن واده‌ڵێم، زۆريان هه‌وڵداوه‌ له‌بۆ گۆڕانكارى (ته‌حريف)ى قورئان وه‌كو وشه‌ (كلمات) به‌ڵام ئه‌نجاميان نه‌بووه‌، هه‌ستان به‌كاركردن لۆ هه‌وڵى گۆڕينى كه‌ليماتى قورئانيى و ئه‌نجاميان به‌ده‌ستهێنا.

فيعله‌ن قورئان به‌ كۆمه‌ڵه‌ قۆناغه‌ك داده‌چى له‌ گۆڕانكاريى، جارى يه‌كه‌م هه‌ر وشه‌ك له‌ قورئان مانايه‌كى نزيكى لۆ داده‌نێن، كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ماناى خۆى هه‌يه‌، نمونه‌" پێغه‌مبه‌ر چۆن له‌ وشه‌ى (إقرأ) تێيگه‌يشتييه‌؟ پاشى خۆى به‌ سه‌د ساڵ ئايا نه‌فه‌ری دیكه‌ به‌و شێوه‌يه‌ تێيگه‌يشتييه‌؟ 

 بۆ درێژه‌ی ئه‌و باسه‌ کلیک لێره‌ بکه‌... هه‌وڵی گۆڕینی ماناکانی
 له‌م لاپه‌ڕه‌يه‌دا ماناو پێناسه‌ی ته‌واوی ڕاستيه‌كانی خوداو دروستكراوه‌کان ده‌خه‌ينه‌ ڕوو..

(عليه‌ السلام) ته‌وڕات هاتييه‌ موقه‌ره‌راتی دیكه‌ هاتييه‌ له‌ ئيدیكه‌ وه‌رگيرايه‌، له‌ غه‌يرى وى وه‌رگيرايه‌، له‌ بۆ موسا نوێ كرايته‌وه‌، ئي ئاده‌م (عليه‌ السلام) له‌بۆ نوح مايه‌ له‌بۆ فلانى مايه‌، له‌بۆ موسا نوێ كرايته‌وه‌، ئه‌و وه‌ختى پێيده‌رێن صوحوف، يه‌عنى ئه‌وانه‌ هه‌مووى فه‌رقيان هه‌يه‌.

چۆنيه‌تى زيندووكردنه‌وه‌ى ئيمان

ئيمان تاكه‌ خاڵى بنه‌ڕه‌ت و په‌يوه‌سته‌‌ له‌ نێوان مرۆڤ و په‌روه‌ردگارى جيهان، ته‌نها رێگه‌يه‌ مرۆڤ بتوانێت به‌ ئيمانى راسته‌قينه‌ بگات، ئه‌وه‌ى ده‌مێنێته‌وه‌ له‌پاش ئيمانه‌و هه‌رچى هه‌يه‌ له‌ قورئان و ياخود له‌ رێبازه‌كه‌ى پێغه‌مبه‌ر (عليه‌ السلام و البركات) ئه‌وانه‌ هه‌مووى رێگه‌ خۆشكردنه‌ له ‌بۆ ئه‌و دۆخه‌ ئيمانييه‌، لۆيه‌ قورئان له‌ (870) شوێن جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ له‌ ناخى مرۆڤ ده‌كاته‌وه‌، وشه‌ى ئيمان و داڕشته‌كان (المشتقات)ى له‌ (870) شوێن باسكراوه‌، له‌وه‌وه‌ خوداى به‌رزو ميهره‌بان په‌يوه‌ندى دروست ده‌كات له‌گه‌ڵ مرۆڤ به‌ سيفه‌تى ئيماندار، ئه‌وكاتى فه‌رمايشته‌كانى خوداى به‌رزو ميهره‌بان له‌سه‌ر مرۆڤه‌كه‌ به‌ فه‌رمان جێبه‌جێ ده‌كرێت و ئاماده‌باشى له‌ ناخى مرۆڤ‌ دروست ده‌بێ تا قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان جێبهێلێت و فه‌رامۆشيان بكات به‌ڵام به‌ ماناى نه‌هى لێكردن، هه‌رئه‌وه‌ش مه‌به‌ستمانه‌، ئه‌و دۆخ و گۆڕانكارييه‌‌ چۆن له‌ناو ناخى مرۆڤ دروست بكه‌ين؟ هه‌ر‌وه‌ها شێوازى دروستبوونى، سيسته‌مى دروستبوون، ئامرازه‌كانى دروستبوون، قۆناغه‌كانى دروستبوونى ئه‌و ئيمانه‌ چۆنه‌؟ نموونه‌ى زيندوو له‌ناو قورئاندا رسول الله‌ بوو (عليه‌ السلام و البركات) له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌سته‌يه‌ى كه‌ ئيمانيان پێهێنابوو (الذين آمنوا مع رسول الله‌).

پێويستييه‌كانى دروستكردنى ئيمان

شانبەشانی ئامێرى فیطڕە لە ناخى ئینساندا، هه‌ندێك وه‌سائيل لە ده‌ره‌وه‌ى مرۆڤ دا هه‌يه‌ کە ئەو فيطڕه‌يه‌ ‌لۆ ئيمان ته‌حويل دەكات. خوا )جل جلاله(، وەك لە قورئاندا باس دەکات،‌ بەر لە ئيمان دروستكردن، فيطڕه‌ی به‌ فؤاد ناونايه‌، واتە" کە بەهۆی وه‌سائيله‌كان ئيشی له‌ سه‌ركرا، ئه‌و فيطڕه‌يه‌ ده‌بێته‌ فؤاد، ئینجا فؤاد شتی دیكه‌ی لێ ده‌رده‌چێ وەک" عه‌قڵ و‌ عيلم‌، ذيكر،...تد، ئه‌وانه‌ هه‌موویان له‌ داخيلی ئينساندا هه‌ن،‌ بەهۆی کۆمەڵێك وەسائیل لە فيطڕه‌وە ته‌حويل ده‌بن لۆ فؤاد، لۆ فيكر، ذيكر،... تد. ئه‌وانه‌ هه‌مووی قۆناغى ئيمانن.

 خاڵی گرنگ لە وه‌سائيلی دروستكردنی ئه‌و ئيمانه‌ ئه‌وه‌يه‌، کە سه‌مع و به‌صه‌ر دوو وه‌سيله‌ن‌ ‌لۆ ته‌حويلكردنی فيطره‌ ‌لۆ فؤاد.

 لێرەدا مەبەستمان سه‌مع و به‌صه‌رە، نه‌ك (أذن و عين)، سه‌مع له‌ گەڵ به‌صه‌ر جیاوازە لە چاو و گوێ. لە پاش چاو و گوێ، جيهازی تر‌ هه‌يه‌ ئيش ده‌كات، کە بریتین لە سمع و بصر. چاو ده‌بينێ، گوێش گوێی لێ ده‌بێ، هەرکاتێك كه‌ تۆ ئيراده‌ت هه‌بوو له‌سه‌ر به‌ كارخستنی نه‌وعى ئه‌و چاو و گوێيه‌، ئەوکاتە ته‌حه‌ككوم دەکەی له‌سه‌ری لۆ ته‌حويل کردنی فيطڕه‌ لۆ فؤاد.

فه‌رمانى په‌روه‌ردگار

هه‌ر به‌ گوێره‌ى ئامانجبوون له‌ وانه‌كان‌، لاى هه‌مووان ئاشكرايه‌ كه‌ ئامانجى هه‌موو ئايينه‌كان ئه‌وه‌ بووه‌ ناوه‌وه‌ى مرۆڤه‌كه‌ بنيات بنێت، لۆئه‌وه‌ى ئه‌و مرۆڤه‌ بتوانێت ده‌ره‌وه‌شى بنيات بنێته‌وه‌، له‌ هه‌موو په‌رتووكه‌ ئاسمانييه‌كان و به‌ تايبه‌تيش له‌ ناو قورئاندا خودا (جل جلاله‌) پێداگيريى له‌سه‌ر ناخى مرۆڤ كردۆته‌وه‌، ئه‌گه‌ر هاتوو ناخى مرۆڤه‌كه‌ گۆڕا ئه‌وكاته‌ ده‌ره‌وه‌ى مرۆڤه‌كه‌ به‌ شێوه‌يه‌كى ئۆتۆماتيكى ده‌گۆڕێت، ئه‌گه‌ر ناوه‌وه‌ى ئه‌و مرۆڤه‌ نه‌گۆڕا ئه‌وا ئه‌‌وه‌ى ده‌ره‌وه‌ ده‌يكات هه‌مووى نماييش و ڕواڵه‌ت و ديبلۆماسييه‌ته‌، هونه‌رنواندنه‌ (تفنون)ه‌، ئه‌گه‌ر راستييشى تێدابێت ئه‌وا دياريكراوه‌‌، لۆيه‌ قورئان ئه‌و ململانێيه‌ تۆمار ده‌كات به‌ هه‌موو لايه‌نه‌كانييه‌وه‌، به‌ هه‌موو ره‌نگه‌كانى، به‌ هه‌موو جۆره‌كانى، به‌ هه‌موو ته‌وه‌ره‌كان و ئاسۆيه‌كانى ئا ئه‌و ململانێيه‌ مه‌زنه‌ له‌ ناخى مرۆڤ ده‌ستنيشان ده‌كات، پاشان به‌جێى دێلێت به‌ ئۆتۆماتيكيه‌ت به‌ نه‌رم و نيانى له‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌ربخرێت و ئاشكرا بكرێت، لۆيه‌ هه‌رچى فه‌رمايشته‌ له‌ قورئان به‌ فه‌رمانكردن، وابكه‌، وه‌كو: (أقيموا الصلاة وآتوا الزكاة) له‌ شێوازى ئا ئه‌و فه‌رمايشتانه‌ هه‌موو له‌ قورئاندا به‌ وشه‌ى (آمنوا) ده‌ست پێكراوه‌ فه‌رموويه‌تى: (يا أيها الذين آمنوا أقيموا الصلاة، يا أيها الذين آمنوا) ئينجا (آتوا الزكاة) وا دياره‌ گۆڕينه‌ ناوه‌خۆييه‌كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا بوونى هه‌بووه‌ پاشان له‌سه‌ر گۆڕينى ناوه‌وه‌، ده‌ره‌وه‌ دواكه‌وته‌و پاشكۆى بووه‌، ده‌ره‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ناوه‌وه‌‌ بنيات ده‌نرێت، ئه‌وه‌ ره‌هه‌ندى ئه‌رێنييه‌‌ له‌ قورئاندا، ره‌هه‌نده‌كه‌ى ترهه‌رچى نه‌هى لێكراوه‌كان هه‌يه‌، مه‌يكه‌، ئه‌گه‌ر له‌ قورئاندا هاتبێ ديسان له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ (يا أيها الذين آمنوا) پێشخراوه‌، بۆ نموونه‌: (قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ (النور 30) ئه‌م حاله‌ته‌ وه‌ك زنجيره‌ وايه‌ له‌ قورئان (نهى) لێكراوه‌كانيش به‌ وشه‌ى ئيمان ده‌ستى پێكراوه‌، له‌ ئه‌نجامدا چيمان لۆ ده‌رده‌چێ؟ ئه‌وه‌ى ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌گه‌رهاتوو ئيمان بوونى نه‌بێ و ئيمانى راسته‌قينه‌ نه‌بووبێ ئه‌وا هه‌رچى كرده‌وه‌يه‌ك كرابێ له‌ ده‌ره‌وه‌ى مرۆڤ، مرۆڤ به‌جێى بگه‌يه‌نێت، ئه‌و كرده‌وه‌يه‌ جێگه‌ى گومانه‌، جا يان له‌ ره‌هه‌ندێكى فيتڕه‌ته‌وه‌ يان له‌ ره‌هه‌ندێكى خوو خۆى ده‌بينێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو فيطره‌كه‌ ئيشى له‌سه‌ر نه‌كرێ، به‌ ئيشكردن نه‌كرێته‌ فوئاد، ئه‌و وه‌خته‌ هه‌ر هێزێكى ده‌ره‌كى كه‌ له‌ هێزى خووه‌كان و فيطره‌ له ناخى مرۆڤه‌كه‌ به‌هێزتر بێت، ده‌توانێت ئه‌و به‌جێگه‌ياندنه‌ يان ئه‌و (نهى) لێكردنانه‌ له‌ ناخى مرۆڤ كه‌ نييه‌ لايببات.

ئيمان زياتر له‌ (60) پله‌ى هه‌يه‌

له ‌قورئانى پيرۆزدا زاراوه‌ى (إنسان) جۆراو جۆره‌ كه‌مترينيان ناوى ئينسانه‌، واته‌" كه‌مترين سيفاتى ئيمانيى ئه‌گه‌ر هه‌بووبێ له‌ كه‌سێك ناوى ئينسانه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هاتوو ئيمانياتى وه‌رگرت و دڵى ئيمانى هه‌ڵێنجا، ناوه‌كه‌ى ده‌گۆڕێ و ده‌بته‌ به‌شێك له‌ (ناس)، كه‌ قورئان له‌ (200) جێگه‌ زياتر ناويان هاتووه‌و ئه‌وانه‌ سيفاتى تايبه‌تى خۆيان هه‌يه‌، زياتر ئيمان هه‌ڵێنجێت ده‌بێته‌ (بني آدم)، زياتر ئيمان وه‌رده‌گرێت ده‌بێته‌ (بشر) زياتر ئيمان وه‌رده‌گرێت ده‌بێته‌ (مسلم)، دێته‌ ناو بازنه‌ى ئيمان ئينجا ده‌بێته‌ (مؤمن)، له‌ نێوان به‌رزترين ئاستى ئيمان و نزمترين ئاستيدا زياتر له‌ (60) پله‌ هه‌يه‌، ئه‌وپه‌ڕيان ئه‌و ئاسته‌يه‌ كه‌ پيغه‌مبه‌ر (عليه‌ السلام و البركات) دوو لقى لۆ داناوه‌:

يه‌كه‌م: كه‌ ئه‌و مرۆڤه‌‌ خواپه‌رستى ده‌كات خواى ده‌بينێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ى خودا ئه‌و ده‌بينێت، ئه‌وه‌ ئه‌وپه‌ڕێتى كه‌ خوا په‌رستى ده‌كات، (ئه‌و حاله‌ته‌ دروست ده‌بێت).

دووه‌م: ئاستى ژێر ئه‌وه‌يه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ويش خواى نه‌بينێت هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌گاته‌ ئه‌و دۆخه‌ى له‌ ناخى خۆيدا خوا ئه‌و ده‌بينێت، بێگومان ئه‌مانه‌ هه‌مووى نيشانه‌ى تايبه‌ت به‌ خۆى هه‌يه‌، كه‌واته‌" ئيمان كۆمه‌ڵه‌ قسه‌يه‌ك نييه‌، كۆمه‌ڵه‌ زاراوه‌يه‌كى فيقهى ئيمانى نييه‌ تۆمار بكرێت، تا مرۆڤه‌كه‌ له‌ خۆى بيهێنێته‌ دى به‌بێ ئه‌وه‌ى به‌ تاقيكردنه‌وه‌ى جۆريى (نوعى) دابڕوات، يان به‌بێ ئه‌وه‌ى ئه‌و دۆخه‌ له‌ ناخى دروست بووبێت، ئه‌گه‌ر ئه‌و حاڵه‌ته‌ دروست بوو ئه‌و جۆره‌ دياريكراوه‌ له‌سه‌رگۆى زه‌وى دروست بوو ئه‌وكاتى به‌ كرده‌يى ويستى خواى له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ى (الذين آمنوا) دێته‌جێ، ئينجا هه‌رچى به‌ڵينه‌كانى خودا هه‌يه‌ به‌ستراوه‌ته‌‌وه‌ به‌و حاڵه‌ته‌ جۆرايه‌تييه.

  به‌ده‌ستهێنانى رضوان و ئيمان هێنان

لۆئەوەی مرۆڤ بگاته‌ ئاستی رضوان الله، پێویستی به‌وە هەیە کە بە هه‌وڵێكى زۆر كه‌م و موعه‌ييه‌ن، ئيش لەسەر خۆی بكات. پرۆسەی هاويه‌كبوونى ناوه‌وه‌ى مرۆڤ له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌ى ئيشی ده‌وێت، هه‌ر له‌ ئه‌ميباوه‌، ‌تا نه‌بات و حه‌يوانات و ئينسان، هەموویان بە فيطڕه‌ هه‌ست بەوە ده‌كەن کە چ شتێك چاكه‌و چ شتێکیش خراپه‌.‌

بۆ نموونه‌" له‌ بوخارى فه‌رمووده‌ هه‌يه‌ پێغه‌مبه‌ر (عليه‌ السلام والبركات) له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ى (الذين امنوا معه) له‌ شوێنێك له‌ ڕووداوێكدا باڵنده‌يه‌ك هات و گله‌يى حاڵى خۆى له‌ هاوه‌ڵێك له‌ لاى پێغه‌مبه‌ر كرد، كه‌واته‌" باڵنده‌ به‌ فيطڕه‌ى خۆى (الا أمم أمثالكم٠٠٠) هه‌ست به‌مه‌ ده‌كات كه سته‌مى لێكراوه‌، هه‌ر له‌ بوخارى هه‌يه‌ رسول الله (عليه‌ السلام والبركات) مينبه‌رى هه‌بوو، مينبه‌ره‌كه‌شى له‌ دار خورما دروستكرابوو، هاوه‌ڵێك پێشنيارى كردو گوتى: يا رسول الله‌ ئه‌م مينبه‌ره‌ هاوشانى تۆ نييه‌، كه‌ مينبه‌رێكى له‌بۆ پێغه‌مبه‌رى (عليه‌ السلام والبركات) دروستكردو له‌ وتارى يه‌كه‌م دا له‌به‌ر ناڵه‌ ناڵ و ده‌نگى ميمبه‌رى پێشوو (‌دارخورماكه‌) ژاوه‌ژاو دروستبوو ئيتر پێغه‌مبه‌ر (عليه‌ السلام والبركات) نه‌يتوانى له‌ وتاردانه‌كه‌ى به‌رده‌وام بێت، به‌ هۆى ده‌نگى دارخورماكه‌وه‌ لۆيه‌ دابه‌زى و چوو ده‌ستى موباره‌كى له‌سه‌ر دار خورمايه‌كه‌ى دانا لۆئه‌وه‌ى رازى بكات، قه‌ناعه‌تى پێ بێنێت و فه‌رمووى: ئه‌گه‌ر ئه‌و كاره‌م نه‌كردبا هه‌تا ڕۆژى دوايى دراخورماكه‌ ناڵه‌ ناڵى ده‌كرد، ئه‌مه‌ ڕووه‌كه‌و ئێمه‌ش ئيمانمان به‌وه‌ هه‌يه‌ كه‌ ئه‌و داره‌ش فيطڕه‌ى هه‌يه‌، له‌ بنچينه‌دا فيطڕه‌كه‌ هه‌يه‌، مرۆڤه‌كه‌ ئيشێكى دياريكراو ده‌كا به‌مه‌ فيطڕه‌كه‌ وه‌كو ئامێرێكى كارگه‌و مادده‌ى سه‌ره‌تايى ئاڵوگۆڕ ده‌كات له‌بۆ شتێكى تر، لێره‌وه‌ حاڵه‌تێك دێته‌ به‌رهه‌م كه‌ له‌ قورئاندا ناونراوه‌ به‌ ئيمان، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ تاكو ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ناخى مرۆڤه‌كه‌ دروست نه‌بووبێ فه‌رمايشته‌كانى لێ داوانه‌كراوه، قه‌ده‌غه‌لێكراوه‌كانيشى لێ قه‌ده‌غه‌ نه‌كراوه‌، به‌ڵگه‌ى‌ ئه‌مه‌ش له‌ قورئاندا هه‌ر له‌سه‌ره‌تاى سوڕه‌تى فاتيحه‌وه‌ هه‌تا (قل أعوذ برب الناس) ئه‌گه‌ر سه‌يرى بكه‌ن، به‌ هيچ مرۆڤێك نه‌گووتراوه‌ ئه‌وها بكه‌ ته‌نيا ئه‌گه‌ر بناغه‌ى ئيمانى تێدا هه‌بووبێ، هيچ كاتێكيش نه‌گووتراوه‌ ئه‌وها مه‌كه‌ ته‌نيا ئه‌گه‌ر له‌ بناغه‌دا ئيمانى تێدا هه‌بووبێ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر پێى گووترا ئه‌وها بكه‌و له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئيمانى تێدا نه‌بووبێ حاڵه‌ته‌كه‌ فيطره‌تييه‌ قبوڵكراو نييه‌، ئه‌گه‌ر پێى گوترا ئه‌وها مه‌‌كه‌ ديسان له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئيمان له‌ ناخى نه‌بوو ئه‌وكات له‌ ڕواڵه‌تدا نايكات.

پێناسه‌كانى قورئان

قورئان ئه‌نواع پێناسه‌ى هه‌يه،‌ قورئانمان هه‌يه‌ قرطاسه‌، قرطاس ئه‌وه‌يه‌ حروفه‌كان له‌ ده‌مى پیرۆزی پێغه‌مبه‌ر(عليه‌ السلام والبركات) ده‌رده‌چى و ده‌نوسرێ، ئه‌وه‌ بنوسرێ ده‌بته‌ قرطاس.

هه‌ر مه‌وضوعه‌ک له ‌قورئان كه‌ داده‌به‌زى، له‌ بيدايه‌ته‌كانى شته‌ك عيلاج ده‌كا پێی ده‌گوترێ كيتاب.

هه‌ر مه‌وضوعه‌ك له‌كتاب ته‌حويل كرا له‌بۆ واقيع پێيده‌گوترێ قورئان.

هه‌ر ئينسانه‌ك‌ ته‌فه‌هومى له‌و قورئانه‌ى له‌ ئاسته‌كى دیاریکراو بوو پێی ده‌گوترێ ذكر.

قورئان ئاستى خۆى هه‌يه‌، له‌ ئاستى نور ته‌فه‌هوم كرا پێيده‌گوترێ نور، له‌ ئاستى موععه‌يه‌ن ته‌فه‌هوم كرا پێيده‌گوترێ فورقان، ئه‌وانه‌ هه‌مووى ته‌خه‌صوصى ئه‌شخاصانه‌ له‌ناو قورئان، صوحوف به‌ چ ده‌گوترێ؟ ئه‌وه‌ بوعده‌ تاريخييه‌كه‌يه‌ له‌ كيتاب، يه‌عنى بڵێين مه‌جموعه‌ موقوڕه‌ڕاته‌ك‌ هه‌يه‌ بارى ته‌عالا له‌بۆ ئه‌قوامى سابقين داينايه‌، وه‌كو منداڵه‌كانى ئاده‌م كو ته‌عامول بكه‌ن به‌ شه‌رع؟ ئه‌وه‌ مه‌جموعه‌ موقه‌ره‌راته‌ك هه‌بووه‌ قه‌ديمه‌، مه‌سه‌له‌ن له‌بۆ موسا (عليه‌ السلام) ته‌وڕات هاتييه‌ موقه‌ره‌راتی دیكه‌ هاتييه‌ له‌ ئيدیكه‌ وه‌رگيرايه‌، له‌ غه‌يرى وى وه‌رگيرايه‌، له‌ بۆ موسا نوێ كرايته‌وه‌، ئي ئاده‌م (عليه‌ السلام) له‌بۆ نوح مايه‌ له‌بۆ فلانى مايه‌، له‌بۆ موسا نوێ كرايته‌وه‌، ئه‌و وه‌ختى پێيده‌رێن صوحوف، يه‌عنى ئه‌وانه‌ هه‌مووى فه‌رقيان هه‌يه‌.

جياوازى نێوان تعليم و تلقين

ئيمان په‌يوه‌ندى به‌ عه‌قيده‌وه‌ نييه‌

وشه‌ى ته‌عليم جيايه‌ له‌گه‌ڵ وشه‌ى ته‌عريف و ته‌لقين، له‌ تعليم پێويست ناكات كه‌سه‌كه‌ ئه‌ليف و بێ و تێ ثێ و جيم و حاء بزانێت، زه‌مينه‌ له‌ فيطره‌ى هه‌يه‌و‌ تيلاوه‌ ده‌كرێت ئينجا ده‌ست ده‌كات به‌ به‌رده‌وامى، كه‌ جه‌معى الذين آمنوا مع رسول الله‌ به‌م جۆره‌ بوون، بێگومان جياوازييه‌كانى نێوان وشه‌ى ته‌عليم و تلقين زۆره‌، رسول الله‌ (عليه‌ السلام والبركات) كان (يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ)(آل عمران ١٦٤) ئه‌وانيش ئه‌وانه‌يان وه‌رده‌گرت و جێبه‌جێيان ده‌كرد، لۆيه‌ (كانوا يؤمنون بالله ثم يعملون بآيات الله، لايعتقدون بالله ثم يعملون بآيات الله) نه‌خێر ئيعتيقاد نه‌بوو، قورئان باسى ئيعتيقاد ناكات، به‌ڵكو باسى ئيمان ده‌كا، ده‌بێ ئيمان دروست بكرێت نه‌ك عه‌قيده‌، عه‌قيده‌ واته‌" زانيارى ده‌ماغى له‌ مێشكى كه‌سه‌كه‌ ده‌مێنێته‌وه‌، هه‌ر بزانێت خودا بوونى و ئه‌حه‌ده‌، خودا (جل جلاله‌) فه‌رده‌،‌ صه‌مه‌ده‌، خاليقه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هاتوو ئيمانى پێ نه‌هێنا، ئيمان له‌ ناخى دروست نه‌بوو سوودى نييه‌، هه‌ركاتێك ئه‌و ئيمانه‌ دروست بوو ئينجا كرداره‌كه‌ دێته‌ ئاراوه‌، آمنوا وعملوا، ئه‌گه‌ر هاتوو ئيمانه‌كه‌ ڕاست بێت ئه‌وا صه‌ڵاح دروست ده‌كات و له‌ ناخى دێته‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ كردارى صالح، آمنوا وعملوا الصالحات، پێغه‌مبه‌ر (عليه‌ السلام والبركات) وجه‌معى الذين آمنوا مع رسول الله به‌م جۆره‌ بوون.

ماناى (أُسْوَةٌ) چييه؟‌

له‌ شرۆڤه‌كردنى ئايه‌تى (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً)(الأحزاب 21)، كه‌ ڕسته‌يه‌كى أسمية به‌ پيتى (ل) ده‌ستى پێكردووه‌، لامى تحقيق (لَقَدْ) هه‌روه‌ها (قَدْ) قه‌دى ته‌حقيقه‌ ديسان وشه‌ى ته‌حقيق له‌ قورئان له‌بۆ حصرو تحديدو ته‌نهايى هاتووه‌، واته‌" ته‌نها به‌م جۆره‌و به‌م شێوازه‌ ئه‌و ئيشه‌ ده‌كرێت، (لَقَدْ كَانَ: كان فعل ماضى ناقص)ه‌، پاشان دێته‌ سه‌ر ڕسته‌‌ى ئيسمى مبتدأ و خبر، هه‌رده‌م له‌ زمانى عه‌ره‌بى ڕسته‌ى ئيسمى (كان)ه‌ى پێش بخرێت دوو ته‌حقيقيشى له‌ پێشه‌وه‌ بێت ته‌حقيقه‌كه‌ى و حه‌صرييه‌تى زياتر ده‌بى، به‌نمونه‌"‌ چۆن (١٠) جار به‌ مرۆڤێك بگوترێت ئه‌م ئيشه‌ى ده‌بێت ته‌نها به‌م جۆره‌ بكه‌يت، ئه‌م هه‌موو دووباره‌و چه‌ندباره‌كردنه‌وه‌ ته‌حقيقييه‌ له‌بۆ ئه‌و دۆخه‌يه‌، (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ) چۆن ڕسته‌كه‌‌ ده‌ست پێده‌كات؟ في: (حرف جر)ه‌، ديسان‌ ئه‌وانه‌ هه‌موو ته‌حقيقاتن، هه‌موو حه‌صرن (رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ)، نه‌يفه‌رمووه‌ قودوه‌، نه‌يفه‌رمووه‌ مومه‌ثيل، نه‌يفه‌رمووه‌ زه‌عيم، قائيد، فه‌رموويه‌تى: (أُسْوَةٌ) وشه‌‌ى (أُسْوَةٌ) ئه‌م هه‌موو مانايانه‌ ده‌گرێته‌ خۆى، تاكه‌ هۆكارو ئامرازه‌ له‌بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ته‌نيا لۆ (رَسُولِ اللَّهِ)ه‌ (عليه‌ السلام والبركات)، ئه‌وه‌ ما‌ناى وشه‌ى (أُسْوَةٌ)يه‌.

ئه‌رك له‌ کاتى ته‌سبيح و سه‌جده‌دا

هه‌رچى دروست كراو و داهێنراو هەیە‌، خواى موتەعال (جل جلاله‌) به‌ ياساى پوخته‌و ئاڕاسته‌كراو، لۆ سه‌جده‌و ته‌سبيح دروستى كردوون، بەهۆی ئەو سەجدەو تەسبیحەش ئه‌ركى خۆيان به‌جێ دەهێنن. ئامانج و هه‌ده‌فی دروستکردنى يه‌كه‌ يه‌كه‌ی ڕۆژو مانگ، عارد، ئينسان و هەموو ئه‌و دروستکراوانە، بریتییە له‌ سه‌جدەبردن و ته‌سبيح كردنى خوا(جل جلاله‌)، ئەو مه‌خلوقاتانه‌ كه‌ سه‌جده‌ لۆ خوا ده‌به‌ن و ته‌سبيحاتی دەکەن، ئه‌وکاتە وه‌زيفه‌و موهيمه‌ى خۆيان له‌سه‌ر وجود جێبه‌جێ ده‌كه‌ن، به‌ نموونە" ڕۆژ گه‌رماو رۆشنايى خۆى ده‌دات، مانگ جازبيه‌ت و رۆشنايى خۆی پێشکەش ده‌كات، ئه‌وە‌ بریتییە لە جێبه‌جێكردنى ئه‌رك له‌ کاتى ته‌سبيح و سه‌جده‌ بردندا.

خوداى ڕه‌حمان چۆن يارمه‌تى به‌نده‌كانى ده‌دا؟

خوا (جل جلاله)‌ لۆ يارمه‌تيدانى مرۆڤ لە نێوان فيطره‌ى‌ ئينسان له‌ ناوه‌وه‌ى ده‌روون و به‌رنامه‌و ياسا داوا لێكراوه‌كان كه‌ بە په‌يام لۆى نێردرايه‌، هەروەها بە ئامانجی ئەوەی کە خوا (جل جلاله)‌ به‌ مه‌فهومى ربوبيه‌ت، بێ موساعه‌ده‌و موعاوه‌نه‌ی تر، لۆ ئيشپێكردنى فيطره يارمه‌تيده‌رى ئه‌و ئينسانه‌ بى، دوو شتى گرنگی لۆ نارديه، ئەوانیش بریتین لە:

يه‌كه‌م: په‌يام (رسالة)‌.

دووه‌م: په‌يامهێنه‌ر کە پێغه‌مبه‌ره‌كانن، تا‌ له‌ واقيع و وجوددا، ته‌طبيقى ريساله‌كە بکەن‌.

جبريل په‌يوه‌ندى به ريسالە ‌نييه

جبريل هیچ پەیوەندییەکی به ڕیسالەدا نييه‌، بەڵکو ئەو تەنیا ناقيله‌و گوێزەرەوەی ماددەی وەحيیە. جبريل پەیوەندیی به‌ سێ خاڵی گرنگەوە نیيە، ئەوانیش يه‌كه‌م، زه‌مانى دابه‌زاندنى قورئان، دووەم، شوێنى دابه‌زاندنى قورئان؛ سێهەم، نه‌وعى دابه‌زاندنى قورئان. کەواتە" هه‌موو ته‌حه‌كوم له‌لايه‌ن خوای گەورەوەیە (جل جلاله)، ئەرکی جبریل تەنیا ئەوەیە کە خۆى موئمينه‌ بە ڕیسالەکەو دەیگوازێتەوە.

پێغه‌مبه‌ر (علیه السلام و البرکات) په‌يوه‌ندى به‌ وه‌حی نييه‌

ئیمانی پێغه‌مبه‌ر (علیه السلام والبرکات) پێش ئه‌وه‌ى کە قورئانی له‌سه‌ر داببه‌زێت، وه‌كو ئيمانى پاش دابه‌زاندنى قورئان نه‌بوو، رب العالمين له‌ سوڕه‌تى شورا-دا دەفەرموێت: (مَا كُنتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ) (الشورى52)، کەواتە"
1.     پێغه‌مبه‌ر (علیه السلام و البرکات) نه‌يده‌زانى کە موختارو‌ موجته‌باو موصطه‌فايه‌ لۆ نبووه‌ت و وەرگرتنی ريساله‌ت.
2.     پێغه‌مبه‌ر (علیه السلام و البرکات) نه‌يده‌زانى کە ئامادە ده‌كرێ لۆ ئه‌و ريساله‌ته‌.
3.     پێغه‌مبه‌ر (علیه السلام و البرکات) زانیاری هەبوو سەبارەت بە‌ زه‌مانی نزولى وه‌حى، شوێنى نزولی وەحی.
هه‌روه‌ها ئيمانى پێغه‌مبه‌ر (علیه السلام و البرکات) پێشى وه‌حى ‌وه‌كو ئيمانى پاش دابه‌زينى وه‌حى نه‌بوو. جگه‌له‌وه‌ پێغه‌مبه‌ر (علیه السلام والبرکات)، وه‌كو جبريل عيلاقه‌ى به‌ وه‌حیدا نييه‌.
تاوانباران خۆيان ئازار ده‌ده‌ن!

كاتێك سه‌يرى موذه‌ككه‌رات و یادەوەری پياوە گه‌وره‌کان دەكه‌ين، دەبینین کە لە زۆربه‌ی بەشەکانی یادەوەرییەکانیاندا، باسى‌ ئه‌و حاڵه‌تانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ خراپه‌و تاوانیان كرديه، لێرەدا دەستەواژەیەك هه‌يه‌ كه‌ پێی ده‌گوترێ ئازاردانی ده‌روونی (تأنيب الضمير) كه‌ کەسێك ده‌روونی خۆی له‌ ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌ دايه،‌ لە هەمان کاتدا ده‌يه‌وێت کە کەسی خوێنەری یادەوەرییەکانی موحاسه‌به‌و لێپێچینەوەی لەگەڵدا بكات، واتە" بەهۆی فیطڕە، له‌ داخيلی خۆیدا ئيحساس به‌ تاوانی خۆی ده‌كا، لۆیە جورئه‌ت ده‌داته‌ خۆی تا ئيعتيراف بكات و بەرامبەر هەموو خوێنەرانی یادەوەرییەکانی دان بەوەدا بنێت کە تاوانی كرديه، ئەمەش لۆ ئەوەی کە‌‌ خۆی سزاو موعاقه‌به‌ى خۆى بداو له‌ داخيلی خۆیدا قەناعەت بەوە بکات کە کەسی خوێنەر، له‌ سه‌ر ئه‌و تاوانانە موحاسه‌بەی ده‌كات! باشە ئەو کەسە بۆچی وادەکات؟ ئەمەش لەبەر ئەوەی کە جوزئه‌ك له‌ داخيلی ئينسان كه‌ له‌ فيطڕه‌یدا مه‌خلوقه‌ ئه‌وه‌يه‌ کە حيساب و كيتابی له‌گه‌ڵ بكرێت، لێپێچینەوەو موحاسه‌به‌ بكرێت، بەڵام کاتێك کە كه‌س نه‌بێت موحاسه‌به‌ی بكات، ئەوا خۆی موحاسه‌بەی‌ خۆی ده‌كات، ئەمەش یا به‌ داخيلی خۆی يا به‌ زمان، يا به‌ قه‌ڵه‌م و نووسین. لۆیە ئەگەر ته‌ما‌شای عه‌ماليقه‌ی قه‌ديم بكه‌ین، دەبینین كه‌ له‌سه‌ر گۆى زه‌وى تاوانکار بوون‌، ئيجراميان له‌گه‌ڵ حه‌ققی خوا، عيبادی خوا يا مه‌خلوقاتی خوادا کردیە، بەڵام به‌ چ جۆرێك دان به‌ جه‌رائيمی خۆيان دادەنێن! مەبەستی ئەوانە لێرەدا ئەوەیە، کە فيطڕه‌ی خۆیان ئيشباع و مورتاح بكەن، چونکە جوزئه‌ك له‌و فيطڕه‌يه‌ی كه‌ له‌ داخيلیدا دروستكرايه‌،‌ بریتییە لە حيساب و كيتاب له‌گه‌ڵی، لۆیە، تاوانکارەکە دەیەوێت کە خۆی مورتاح بكات بەوەی کەسی خوێنەری بیرەوەرییەکانی، لەسەر تاوانەکانی موحاسه‌به‌ی ده‌كات، هيچ نه‌بێ ڕەنگە خوێنەرەکە بڵێت ئۆف له‌ زوڵمی ئه‌و كابرايه‌، بەڕاستی کەسێکی موجريم و تاوانکار بووه. کەواتە" جيهازی‌ فيطڕه‌كه هه‌موو ئه‌و مانايانه‌ى تێدا مه‌وجوده‌، هەموو ئەو شتانەی تێدا دروستكرايه‌و ئینسانەکە ‌خۆیشی ئيحساسی پێده‌كات.

زاڵم سەرەتا زوڵم له‌ خۆی ده‌كا!

ئه‌وه‌ى کە مرۆڤ رۆژانه‌ ئه‌نجامى ده‌دات، سه‌رچاوه‌كه‌ى له‌ناخیدا هه‌ڵده‌قوڵێت، دەتوانین ‌زوڵم وەك نموونە وەربگرین، سەرەتا ئینسانەکە له‌ داخيلی خۆیدا هه‌ست به‌ زوڵم ده‌كات كه‌ ده‌يه‌وێ بیکات، پاشان ئه‌و زوڵمه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ جێبه‌جێ ده‌كات، لەبەر ئەوە ئەگەر کەسێك له‌ داخيلی خۆی حه‌ز بكات کە ئه‌زيه‌تی کەسێکی تر بدا، ئه‌وا‌ له‌ ده‌فته‌ری فيطڕه‌ی خۆیدا ده‌نووسرێ، بە هەمان شێوە ئه‌گه‌ر ويستی خێر بداته‌ کەسێك، یا چاكه‌یەك له‌گه‌ڵ ئينسانێكدا بكات، ئه‌وه‌ش له‌ ده‌فته‌ری فيطڕه‌یدا ده‌نووسرێت و ته‌ئشير ده‌كرێت، چونكە داخيلی ئینسانەکە‌ ئەو شتانە به‌ كردار، به‌ ده‌ست، به‌ پێ، به‌ چاو، به‌ زمان و به‌ ئيڕاده‌ نه‌قل ده‌كات لۆ خاريج، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌و مانايانه‌ى كه‌ له‌ داخيلی ئينسان مه‌وجوده‌، بە هەمان شێوە له‌ خاريجيشدا مه‌وجوده‌، كه‌ بيه‌وێت زوڵم بكات، ئەوا سەرەتا زوڵم له‌ داخيلی خۆیدا ده‌كات، پاشان له‌ خاريجی خۆیدا دەری دەبڕ‌ێت، بە هەمان شێوە، کە دەیەوێت چاكه‌ بكات، سەرەتا له‌ داخيلیدا ده‌یكات، پاشان له‌ خاريج، کە ده‌يه‌وێت عيباده‌ت بكات، ئەوا له‌ داخيلدا دەیكات، پاشان له‌ خاريج ئه‌دای ده‌كات، ئه‌وانه‌ هه‌مووی ته‌طابوقی مه‌عانى داخيلن له‌ گه‌ڵ خاريج.

هه‌ندێ ئامێرى انس و جن

يه‌كێك له‌و ئامێرانه‌ى کە رب العالمين لۆ انس و جنی دانایەو لاى هيچ مه‌خلوقێكی‌ تر نييه‌، بریتیە لە دانانى جيهازێكی تر له‌ خاريج، تا موعاوه‌نه‌ت و هاوکاریی جيهازی داخيل بكات، هەروەها هاويه‌كبوونى له‌گه‌ڵ دروست بكات، ئایا كێ ئه‌و جيهازه‌ی له‌ خاريج دروست كرديه؟‌ بێگومان خوا، (جل جلاله). هەرکاتێك جيهازی خاريج له‌گه‌ڵ جيهازی داخيل ته‌طابوقی کرد، ئەوکاتە ئيڕاده‌ی خوا دێته‌جێ، يه‌كه‌م: ئينسانه‌كەیە‌، دووه‌م: ئەو شتانەن کە لۆ ئينسانه‌كه‌ دابەزیوون.

 ئەو شتەی کە دابەزیووە بریتییە لە ریسالە، ئەو کەسەش کە وەریگرتووە پێی دەوترێت ڕەسول، ئه‌و جیهازەی کە لۆ ئينسانه‌كه‌ دێته‌ خوارێ کە ريساله‌كه‌یە، دەقاودەق موطابيقه‌ له‌ گەڵ ماناو تێگه‌يشتنى داخيلی مرۆڤه‌كه‌ى، هەروەها‌ ئه‌و ئينسانه‌ش كه‌ خوا ئيصطيفاءو ئيجتيبائى كرديه،‌ ته‌مثيلی هەموو ريساله‌كه‌ ده‌كات، واتە" ١٠٠%ى ريساله‌كه به‌ داخيل و به خاريج لەلای ئه‌و ئينسانه‌ موجوده‌. کەواتە" داخيل و خاريجی ئه‌و ئينسانه‌ی كه‌ ناوی ره‌سوله،‌ ته‌مسيلی تەواوی ريساله‌كه‌ ده‌كات، ئەوەش لەبەر ئەوەیە، تا ئه‌گه‌ر هاتوو ئينسانه‌كه‌، ذاته‌کە نه‌يتوانی داخيلی خۆی بخوێنێتەوە، ياخود هه‌ر ڕێگرييه‌ك یا خاڵێك لە داخیلیدا هەبوو کە نه‌يتوانی بیخوێنێتەوە، ئەوا بەهۆی هەردوو هۆکاری ریسالەو ڕەسولەکە، بتوانی کە خاريجی خۆی بخوێنێتەوە‌، کەواتە" ئەگەر کەسێك قيڕائه‌و كيتابه‌شی نه‌بوو توانای نووسین و خوێندنەوەشی نەبوو لۆ خوێندنه‌وه‌ى ريساله‌كه‌، ئەوا ده‌توانێت ره‌سوله‌كه بەهۆی ئه‌فعال و ته‌صه‌ڕوف و سلوكی بخوێنێتەوە، چونکە هه‌م ريساله‌كه‌و هه‌م ره‌سوله‌كه‌، موطابيقن‌ له‌گەڵ پێکهاتەو مه‌وجوداتی داخيلی ئينسانه‌كه‌.

چۆن ئيرادەی‌ خوداى ڕه‌حمان دێته‌ دى؟

ئينسان پێويستى به‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ى ئه‌و دروستكراوانه‌ هه‌يه‌، كه‌ ده‌يانبينى و ده‌يانبيستێ، تا له‌ داخيلی خۆیدا موطابه‌قه‌و يه‌‌كبوونى له‌گەڵ خاريجی خۆیدا كه‌ ريساله‌‌و ره‌سوله‌كه‌يه لۆ دروست بكات، ئه‌وکاتە ئيڕاده‌ی خوا به‌ سەدا سەد له‌ ذاتی ئه‌و ئينسانەدا‌ دێته‌ وجود.

مەبەستمان لە ئیرادەی خوا ئەوەیە کە به‌‌كه‌ليمه‌ی "ئيفعه‌ل" دەفەرموێت: (بكه..‌ نوێژ بكه،‌ رۆژوو بگره،‌ باشبه)،‌ ياخود بە کەلیمەی "لاته‌فعه‌ل": (مه‌كه،‌ پياو مه‌كوژه،‌ درۆی مه‌كه،‌ زولم مه‌كه،‌ دزی مه‌كه،‌ غه‌يبه‌ت مه‌كه،‌ بوختان مه‌كه)‌ ئه‌وانه‌ هه‌مووی لە ناخی ئەو کەسەدا دێنه‌ وجود، ئەوکاتە ئەو ئینسانە له‌ يه‌كه‌مين ساتدا كه‌ ئه‌و حاله‌ته‌ی تێدا مه‌وجود بوو، ئيمان ته‌حصيل دەکات، تەنیا ئەوە دەمێنێتەوە کە ئەو ئیمانە سه‌بر سه‌بر لۆ ئه‌و ئاسته‌ ته‌ڕه‌ققی بكات، كه‌ خوا لێی ڕازی ده‌بی، ئه‌ويش ئاسته‌كه‌يه‌ کە فيعله‌ن دێته‌ له‌مسی ئيجاد كردن به‌ هه‌وڵه‌كى زۆر كه‌م و موعه‌ييه‌ن.

مرۆڤ چۆن بزانێ ئيمانى بنياتناوه‌؟

هه‌ركاتێك مرۆڤه‌كه‌ توانى هاويه‌كبوون له‌ نێوان ناخى خۆيى و ده‌ره‌وه‌ى خۆى دروست بكات كه‌ په‌يامه‌كه‌و په‌يامبه‌ره‌كه‌يه‌، ئه‌وكاته‌ ويست وخواستى خودا به‌ ١٠٠% له‌ خودى مرۆڤه‌كه‌ دێته‌ بوون، ويستى خودا به‌ فرمانى (اِفعل) بكه، نوێژ بكه‌، رۆژوو بگره‌، چاكه‌ بكه‌، زه‌كات بده‌، ياخود (لا تفعل) مه‌كه‌، پياو مه‌كوژه‌، درۆى مه‌كه‌‌، سته‌م مه‌كه‌، دزى مه‌كه‌، قسه‌ى پاش مله‌ مه‌كه‌، بوختان مه‌كه،‌ نه‌زه‌ر مه‌كه،‌ به‌ (لا تفعل). ئه‌وانه‌ هه‌مووی دێنه‌ بوون، كه‌ ئه‌وانه‌ هاتنه‌بوون به‌ هاويه‌كبوونى ئه‌وكات ئه‌و مرۆڤه‌ له‌ يه‌كه‌مين سات كه‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌ى لێ هاته‌دى ئه‌وا ئيمانى به‌ ده‌ستهێناوه‌، ته‌نيا ئه‌وه‌ ده‌مێنێت هێواش هێواش گه‌شه‌ بكات له‌بۆ ئه‌و ئاسته‌ى كه‌ خودا لێى ڕازى ده‌بێ، ئه‌ويش ئاستێكه‌ دێته‌ دونياى بوون، مرۆڤ به‌ كۆششێكى زۆركه‌م و دياريكراو له‌گه‌ڵ خۆى كار بكات ده‌گاته‌ ئه‌م ئاسته‌ى ڕازيبوون (رضوان)، رضون الله‌.

 ئه‌م هاويه‌كبوونه‌ى ناخى له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌يدا ئيشكردنى پێويسته‌، گوتمان به‌ فيطڕه‌ هه‌ر له‌ ئه‌ميباوه‌، تاكو ڕووه‌ك وئاژه‌ڵ، ته‌نانه‌ت مرۆڤه‌كه‌ به‌شێوه‌يه‌كى ماددى به‌فيطڕه‌ هه‌ست ده‌كات ئه‌وه‌ چاكه‌و ئه‌ويان خراپه‌، مرۆڤ هه‌ست ده‌كات، ته‌نانه‌ت ئاژه‌ڵيش وه‌ك مانا هه‌ست ده‌كات ئه‌وه‌ چاكه‌ ئه‌ويان خراپه‌.

ئه‌ركى دروستكراوه‌كان چييه‌؟

هه‌رچى دروستكراوو داهێنراوه‌ له‌م بوونه‌وه‌ره‌ به‌ ياساى پوخته‌و ئاڕاسته‌كراو خوداى موته‌عال دروستى كردوون بۆ سوجده‌ بردن و ته‌سبيح، هه‌ر له‌وكاته‌ش ئيش و فه‌رمانبه‌رێتى خۆيان به‌جێ ده‌گه‌يه‌نن، له‌ كات وساتى ئامانجدارى دروستبوونى ڕۆژو مانگ و زه‌وى و مرۆڤ كه‌ ئه‌وانه‌ش هه‌موو يه‌كه‌ يه‌كه‌ دروستكراون له‌بۆ سوژده‌و ته‌سبيحى خودا، له‌وكاته‌ى ئه‌و مه‌خلوقانه‌ دێن سوجده‌و ته‌سبيح له‌بۆ خوداى ئه‌نجام ده‌ده‌ن هه‌موو ئه‌و مه‌خلوقاتانه‌ وه‌زيفه‌و ئه‌ركى خۆيان له‌سه‌ر بوون به‌جێ ده‌گه‌يه‌نن، خۆر گه‌رماو ڕۆشنايى خۆى ده‌به‌خشێته‌وه‌، مانگ هێزى كێشكردنى به‌ پێچه‌وانه‌ى ئاوو ڕۆشنايى ده‌كا، ئه‌وانه‌ ‌هه‌مووى به‌جێگه‌ياندنى وه‌زيفه‌يه‌ له‌ كات وساتى ته‌سبيح و سوژده ‌بردنه‌.

مرۆڤيش به‌شێكه‌ له‌م مه‌خلوقاتانه‌ ئه‌ويش وه‌كو ئه‌و دروستكراوانه‌ ته‌سبيح و سوژده‌ لۆ خوداى (جل جلاله‌) ده‌بات، هه‌روه‌كو له‌وانه‌ى ڕابردوودا گوتمان بيه‌وێت يان نه‌يه‌وێت له‌ ته‌سبيح و له‌ سوژده‌ دايه‌، مردنى مرۆڤ، دروستبوونى مرۆڤ، خواردنى مرۆڤ، هه‌رسكردنى خواردن له‌ناو جه‌سته‌ى مرۆڤ، لێدانى دڵى مرۆڤ ئه‌وانه‌ هه‌مووى ته‌سبيح و سوجده ‌بردنه‌ له‌بۆ فه‌رمانى خواى (جل جلاله‌).

سه‌‌ره‌تاى بنياتنانى ئيمان چۆنه‌؟

كاتێك مرۆڤ‌ هه‌وڵى يه‌كبوون و (توحد) ده‌دات له‌ نێوان فيطڕه‌و په‌يامه‌كه‌ ئه‌وكاته‌ ئيمان له‌ ژورێى دروست ده‌بێت، هه‌ر وه‌خته‌ك هه‌وڵ و كۆششى كردو هه‌وڵى ئه‌وه‌ى دا فيطڕه‌ى (داخلى) ناوه‌وه‌ى له‌گه‌ڵ په‌يڕه‌و(منهج)ه‌كه‌ى ده‌ره‌وه‌ى خۆى يه‌كبوونێك دروست بكات ئه‌وه‌ كاتى قۆناغى سه‌‌ره‌تاى بنياتنانى ئيمانه‌كه‌يه‌تى.

ياساو بنه‌ماو به‌رنامه‌كانى خودا چين؟

له‌ به‌رئه‌وه‌ى هه‌موو ياساو بنه‌ماو به‌رنامه‌كانى خودا له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مايانه‌ بنياتنراوه‌:

١- به ڕێك و پێكيه‌كى بێ پايان به‌ڕێوه‌ ده‌برێن. 

٢- به‌رده‌وامه‌و ڕێكوپێكى له‌ڕاپه‌ڕاندنياندايه.‌

٣- ده‌بێ به‌م جۆره‌ش بێت كه‌ خودا خۆى لۆى داناوه.‌

٤- ده‌بێ هه‌موو لايه‌نه‌كانى به‌ڕێوه‌بردنى ئيش ره‌چاو بكرێ كه‌ ديسان به‌م جۆره‌ كه‌ خودا (جل جلاله‌) ويستويه‌تى.

ئه‌مڕۆ زياتر چاو ده‌خه‌ينه‌ سه‌ر ئه‌م چوار خاڵه‌ى سه‌ره‌وه‌، خودا (جل جلاله‌) مه‌نهه‌جى له‌ ده‌ره‌وه‌ داناوه‌، ئه‌م مه‌نهه‌جه‌ش له‌بۆ ئوممه‌تى پێغه‌مبه‌رمان قورئانه‌، فيطڕه‌شى له‌ ناوه‌وه‌ى خه‌لق كرديه‌، هه‌روه‌ك چۆن به‌م رێكوپێكييه‌ى كه‌وا ئه‌و مه‌نهه‌ج و سيسته‌ماتيكييه‌ى كه‌ رب العالمين فيطڕه‌ى مه‌خلوقاتى له‌سه‌ر دروستكردووه‌ ده‌بێ هه‌مان ڕێكوپێكييه‌ش له‌ ويستى مرۆڤ هه‌بێ، ئه‌گه‌ر بيه‌وێت ئيمان له‌ ناوه‌وه‌ى خۆى دروست بكات ياخود ئه‌گه‌ر بيه‌وێت فيطڕه‌ى ده‌ست به‌ ئيشكردن بكات ئه‌وا ده‌بێ ئه‌و ڕێكوپێكييه‌ى هه‌بێ، واته‌" خودا (جل جلاله‌) پێچه‌وانه‌ى‌ ئه‌مه‌ ناڕێكى و پشێوى قبوڵ ناكات، ئه‌گه‌ر هه‌ر مرۆڤێك ويستى ئيمان وه‌ربگرێت ياخود ئيمان له‌ ناوه‌وه‌ى خۆى بنيات بنێته‌وه‌ به‌گوێره‌ى ژينگه‌و ئه‌و نێوه‌ندو فه‌زايه‌ى تێيدايه‌، ياخود به‌ پێى هه‌وه‌سى مرۆڤ خۆى ئه‌وكاته‌ جۆرێك له‌هه‌ڕه‌مه‌كى (فوضوية) دێته‌ نێو ويستيى مرۆڤه‌كه‌و خواستى خوداش نايه‌ته‌جێ.

بنياتنانى ئيمان به‌ سوڕه‌تى (العَلَقٍ)‌ ده‌كرێت

پێغه‌مبه‌ر (عليه‌ السلام) ژوانى نه‌بوو له‌گه‌ڵ جبريل له‌‌م كات و شوێنه‌دا به‌ڵكو له‌ ناكاوێك به‌گوێره‌ى خواستى خوداى (جل جلاله)‌ كه‌ خۆى كات و شوێن و حاڵه‌ته‌كه‌ى هه‌ڵبژاردووه‌ (إقرأ) هاته‌ خواره‌وه‌، باشه‌ له‌به‌رچى (إقرأ) هاته‌ خواره‌وه‌؟ وه‌ڵامه‌كه‌ى ئه‌وه‌يه‌ گوتمان جبريل هيچ په‌يوه‌ندى و ده‌ست خستنه ‌ناو‌ مادده‌ى وه‌حى نييه‌، پێغه‌مبه‌ريش (عليه‌ السلام) هيچ په‌يوه‌ندييه‌كى به‌ مادده‌ى وه‌حى نييه‌، ئه‌وه‌ى مادده‌ى وه‌حى هه‌ڵده‌بژێرێت (رب العالمين)ه‌، كه‌واته‌" خۆى كارسازه‌ خۆى زانياره‌ چ داده‌به‌زێنێت، ئايا سوڕه‌تى (فاتيحه)‌ يان ‌سوڕه‌تى (البقرة) يان سوڕه‌تى (العَلَقٍ) داده‌به‌زێنێت؟ له‌به‌رئه‌وه‌ى خۆى ئه‌عله‌م و ئه‌حكه‌مه‌ پێى باشتر بووه‌ سوڕه‌تى (العَلَقٍ) دابه‌زێنێت، چونكه‌ بنياتنانى ئيمان به‌و سوڕه‌ته‌ ده‌كرێت، پاشان كه‌ به‌هۆى ئه‌و سوڕه‌ته‌ ئيمان دروست بوو ئينجا هێواش هێواش په‌ره‌سه‌ندن و پله‌كانى ئيمان به‌ سوڕه‌تى ديكه‌ ئه‌نجام ده‌درێت، لۆيه‌ به‌ حاكميه‌ت و به‌ ئه‌حكه‌مييه‌ت سوڕه‌تى (العَلَقٍ)ى هه‌ڵبژارد تاكو دابه‌زێته‌ سه‌ر پێغه‌مبه‌رى (عليه‌ السلام) ‌لۆئه‌وه‌ى ئه‌و ئيمانه‌ى كه‌ له‌ سوڕه‌تى (شورا) ر‌ب العالمين باسى ده‌كا له‌ ژووره‌وه‌ى پێغه‌مبه‌ريدا (عليه‌ السلام) كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا بوونى نييه‌ بێته‌ ئاراوه‌ وه‌ك ده‌فه‌رموێت: (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ) (البقرة  285) يه‌كه‌مجار خۆى ئيمان بهێنێت پاشان ئيمانداران (كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ) (البقرة  285)، به چ ڕێگه‌يه‌ك؟ به‌ ڕێگه‌ى هه‌نگاو هه‌ڵگرتن (تتبع)ى قورئان به‌ گوێره‌ى (ترتيب نزول)ى قورئان، كه‌واته"‌ خودا ئه‌حكه‌م تر بووه‌و حه‌كيم تر بووه‌ ئيمان دروست بكات له‌ ناوه‌وه‌ى رسول الله‌ به‌ هۆى سوڕه‌تى (العَلَقٍ)، به‌ر له‌ سوڕه‌تى (فاتيحه‌) و (البقرة ).

 كه‌واته‌" به‌ندى يه‌كه‌م له‌ دروستبوونى ئيمان ده‌سته‌ى ئيمانداران له‌هه‌ر سه‌رده‌م و له‌هه‌ر شوێنێك بن ئه‌گه‌ر كه‌سێك بيه‌وێ ئيمان دروست بكات ده‌بێ سه‌رله‌نوێ ديسان سوڕه‌تى (العَلَقٍ) ده‌رس وده‌ور(مدار‌سة‌)ى بكاته‌وه‌و سوڕه‌تى (العَلَقٍ) قيرائه‌ بكات، له‌بۆ ئه‌وه‌ى به‌ كرده‌يى ئيمانى ڕاسته‌قينه‌ (حق) كه‌ رب العالمين دانى پێدابنێت وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌بۆ (رسول الله‌ و الذين معه)‌ مۆرى ئيمانى له‌بۆ لێدان، هه‌ر به‌هه‌مان جۆرى ئه‌وان ديسان سه‌ر له‌نوێ به‌ هه‌مان ڕێگه‌و به‌ چه‌مكى (اقرأ)يش دروست ببى، هه‌ر ڕێگه‌يه‌ك جگه‌ له‌وه‌ى (رسول الله‌ والذين إمنوا معه‌) پێيدا تێپه‌ڕيوون له‌وانه‌يه‌ فيطڕه‌ به‌ئيش بخات و بيكاته‌ ئيمان، به‌ڵام ئيمانێكى (جزئي) نه‌ك ئيمانێكى جۆريى (نوعى) وه‌ك ئيمانى پێغه‌مبه‌رى (عليه‌ السلام) ياخود ئيمانى (الذين آمنوا معه) به‌ڵكو ئيمانێكى (جزئي)و ئيمانێكى نه‌كاره‌ (قاصر) ياخود ئيمانێك نه‌خۆش، فيطڕه‌ ده‌ست به‌ ئيش ده‌كات، ئيمانێك كۆشش و كاتێكى زۆرى ده‌وێت هه‌تا بگاته‌ ئه‌و جۆره‌ ئيمانه‌ى كه‌ پێغه‌مبه‌رو ده‌سته‌ى (الذين إمنوا معه‌) له‌ ژووره‌وه‌و ناوه‌وه‌يان هه‌بوو.

ماناكانى (رب) له‌ قورئاندا

 (رب) له‌ قورئاندا سێ ماناى هه‌يه‌:

يه‌كه‌م: به‌كورتى" (رب) خاوه‌ندارێتى خودايه‌ لۆ هه‌موو وه‌زع و بوارو بابه‌ت و دروستكراوه‌كان‌‌.

دووه‌م: ئه‌و شته‌ى كه‌ ئيجادى ده‌كات به‌و جۆره‌ ئيجادى بكات كه‌ پێويستى به‌ كه‌سى ده‌ره‌وه‌ى خۆشى هه‌بێت، هه‌رده‌م شته‌كه‌ ده‌بێ كه‌موكوڕى تێدابێت، جگه‌ له‌خۆى پێويستى به‌ كه‌سانى تره‌وه‌ هه‌بێت، هه‌موو مه‌خلوقاته‌كان به‌م جۆره‌يه‌، هه‌موو مه‌خلوقاتێك پێويستى به‌ هى بێجگه‌ له‌خۆى هه‌بێت تاكو ئه‌م پێويستييه‌ى له‌بۆ پڕ بكاته‌وه‌و له‌بۆ كامڵ بوون و ته‌وابوون بچێت.

سێيه‌م: ئه‌و  پێويستييه‌ى ئه‌و دروستكراوه‌ى كه‌ دروستى كردووه‌و هێناويه‌تييه‌ بوون له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌وه‌ى پێويستيشى پێيه‌تى له‌بۆى دروستكردووه‌و له‌ ته‌نيشتى دايناوه‌.

واته‌" له‌ حاڵه‌تى سێيه‌م هه‌رده‌م و هه‌موو ساتێك به‌رده‌واميى (إدامة)ى ئيشى ئه‌و مه‌خلوقاتانه‌ بكات، هه‌موو كات و ساتێك به‌مه‌وه‌ هه‌ڵسێت، هه‌ركاتێ بۆ‌ ساتێكى كورتيش پاشه‌كشێى‌ كرد له‌ به‌ڕێوه‌به‌رايه‌تى و به‌رده‌واميى پێدان و به‌ڕێوه‌بردنى له‌ إصلاحى بۆ ساتێكيش بێت ئه‌وا هه‌مووى تێك بچێت و ناڕێكيى لێ دروست ببێت، به‌ كورتى ماناى رب ئه‌وه‌يه‌ يه‌كه‌م مانا ئيجادى بكات ئه‌مه‌ بناغه‌ى ماناى رب، دووه‌م ئه‌و شتانه‌ى كه‌ پێويستى پێيه‌تى رب له‌بۆى نه‌شونما (تنشئة)ى پێبدات واته"‌ ئه‌وانيشى له‌بۆ خه‌لق بكات، ئه‌وانه‌ هه‌مووى به‌يه‌كه‌و بلكێنێت و شتێكى لێدروست بكات، سێيه‌ميش هه‌رده‌م به‌رده‌وامى پێدان (إدامة) و به‌ڕێوه‌بردنى به‌رژه‌وه‌ندييه‌كانى ئه‌و  شتانه‌ بكات و هه‌ركاتێك لێى بكشێته‌وه‌ ئه‌و  دۆخه‌ له‌ ئيشى خۆى ڕابوه‌ستێت، ئه‌و مه‌خلوقه‌ له‌ ئيشى خۆى بوه‌ستێت، ئه‌مانه‌ ماناكانى وشه‌ى (رب)ه‌.

ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێينه‌وه‌ سه‌ر ماناى وشه‌ى قيڕائه‌ پێغه‌مبه‌ر (عليه‌ السلام و البركات) ناوه‌وه‌ى ته‌طهير خاوێن ده‌كرێ، دێته‌ ناو ماناكانى حاڵه‌تى قيڕائه‌، ده‌بێ لۆ ئه‌وه‌ى به‌ كرده‌يى هه‌رچى مه‌خلوقات هه‌يه‌ بتوانێت پارچه‌ پارچه‌ پێغه‌مبه‌ر (عليه‌ السلام) بيهێنێته‌ پێش چاوى خۆى قيڕائه‌تيان بكا؟ ئه‌مه‌ش له‌به‌رچى؟ تاكو مه‌خلوقييه‌تى تێدا كه‌شف بكات به‌ يه‌كه‌م ماناى (رب) كه‌ خودا (جل جلاله)‌ خالقيه‌تى، كه‌واته"‌ ماناى يه‌كه‌مى (رب) دروست بوو، پاشان خودا (جل جلاله)‌ هه‌رچى پێداويستييه‌كانى ئه‌و مه‌خلوقه‌ى هه‌بێت له‌و نێوه‌نده‌ى كه‌ تێيدا هه‌يه‌ هه‌مووى له‌بۆ هێناوه‌ته‌ بوون،‌ به‌مه‌ش ماناى دووه‌مى په‌روه‌ردگارێتى (الربوبية) له‌ ناخى پێغه‌مبه‌ر دروستبوو، ماناى سێيه‌ميش كه‌ خۆى به‌ڕێوه‌به‌رو خۆى به‌رپرس و خاوه‌نه‌، خۆى نيعه‌مه‌ت به‌خش (المنعم)ه‌ خۆى موصڵيحه‌و دێت ئيمان له‌بۆ ئه‌وانه‌ى كه‌ دروستى كردوونه‌ به‌مه‌ش ماناى سێيه‌مى په‌روه‌ردگارێتى (الربوبية) له‌ ناوه‌وه‌ى پێغه‌مبه‌ر(عليه‌ السلام و البركات) دروستبوو، ئينجا له‌ هه‌مان كاتدا خۆى به‌شێك بێت له‌م دروستكراوانه‌، به‌رده‌واميش ئه‌و دۆخ و حاڵه‌ته‌ له‌ نێوان خۆيى و مه‌خلوقات دروست ببێ هه‌تاوه‌كو بگاته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ى به‌كرده‌يى و ڕه‌هايى رب العالمين په‌روه‌ردگار (رب)ى ئه‌م هه‌موو مه‌خلوقاتانه‌يه‌.

(علم= نیشانه‌)

پێناسه‌ى وشه‌ى زانست (علم) له‌ (علامه‌) هاتووه‌ واته"‌ نیشانكردن، لۆ نموونه‌: ئێمه‌ ئه‌گه‌ر به‌ شه‌قامێكدا بڕۆین ده‌بينين كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ى هاتووچۆ بوونى هه‌یه‌، ئه‌م نیشانانه‌ش به‌ جۆره‌ها مه‌به‌ست دانراوه‌و هه‌ریه‌ك له‌و‌ نیشانانه‌‌ لۆ مانایه‌كه‌، ئه‌وه‌ى چاوه‌كانى ساغ بێت كه‌ بینى تێیده‌گا‌، لۆیه‌ ئه‌م نیشانه‌یه‌ زمانى گشتى مرۆڤایه‌تییه‌، ئه‌وه‌تا ئاڵاى ده‌وڵه‌تان كۆمه‌ڵه‌ ڕه‌نگێكه‌ تا ئه‌وه‌ى خوێنده‌وارى هه‌بێت یا نه‌یبێت بزانێت ئه‌وه‌ ئاڵاى چ ده‌وڵه‌تێكه‌، ئینجا بارى تعالى (علم) زانستى به‌م چه‌شنه‌ لێكردووه‌، په‌یوه‌ندى به‌ خوێنده‌وارى نییه‌! به‌ ئه‌كادیمییات نییه‌.

 له‌ سه‌رده‌مى هاتنه‌ خواره‌وه‌ى قورئان عه‌لامه‌ت لۆ شتێك به‌كار ده‌هات ئه‌ویش كاتێك ئاژه‌ڵه‌كانیان به‌ هۆیه‌وه‌ جیا ده‌كرده‌وه‌،  هه‌ركه‌س و ناوچه‌یه‌ك نیشانه‌ى خۆى له‌ ئاژه‌ڵه‌كانیان ده‌دا، به‌مه‌وه‌ نیشانه‌(علامه‌) دروست ده‌بوو، به‌هۆى ئه‌م نیشانه‌یه‌وه‌ ئاژه‌ڵه‌كان له‌یه‌كتر جیا ده‌كرانه‌وه‌، ئه‌مه‌ ماناى ( عِلْم و عَلَّمَ و عَلامه‌)یه‌.

ئه‌گه‌ر بچینه‌ خزمه‌ت قورئان، كاتێك یه‌كه‌مجار بارى تعالى مرۆڤى دروست كردووه‌، (ادم) (دروودى خواى لێبێ)، جیاوازى نێوان (ئاده‌م) وه‌كو پێشخستن و ڕێزلێنان له‌گه‌ڵ هه‌موو دروستكراوه‌كانى ديكه‌و ته‌نانه‌ت فریشته‌كانیش وشه‌ى (عَلَّمَ) بووه‌‌، كه‌ گفتوگۆ بووه‌ له‌ نێوان فریشته‌كان و بارى تعالى له‌ بابه‌تى (أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء)(البقرة 30) ئه‌وان وه‌ڵام ده‌ده‌نه‌وه‌ و پرسیار ده‌كه‌ن و بارى تعالى وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌: (إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ)(البقرة 30) له‌ هێزى وشه‌ى (أعلمُ) (عَلَّمَ الانسان)، ده‌رباره‌ى ئاده‌م ده‌فه‌رمووێ: (وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء)(البقرة31) گرنگه‌كه‌ لێره‌ (عَلَّمَ) یه‌، پاشان كه‌ فریشته‌كان له‌ ئاخافتنه‌كه‌ كشانه‌وه‌، خودا ده‌فه‌رمووێ: (قَالَ يَا آدَمُ أَنبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ) هه‌ر (تعلیم)ێك پاشى (تعلیم) (إنبا‌ء) دێت، واته‌" زانسته‌كه‌ له‌لاى ئه‌و مرۆڤه‌ ده‌بێته‌ شتێكى به‌ڵگه‌ نه‌ویست، پێویستى به‌ ماندوبوون نییه‌، یه‌كسه‌ر ده‌توانێ لۆ به‌رامبه‌ره‌كه‌ى بیڵێته‌وه‌و بیخاته‌ ڕوو.

لۆ درێژه‌ كليك لێره‌ بكه‌: http://www.muhammadrafih.com/Default.aspx?page=article&id=211&l=3 

تلاوة‌

وشه‌یه‌كى تر هه‌یه‌ ئه‌ویش (تلاوة‌) كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ى بڕگه‌یه‌ك بخوێنیت بڕگه‌ى دواى ئه‌و یه‌كسه‌ر دواى یه‌كه‌م بێت ئه‌میش به‌ بنچینه‌ و له‌ ڕه‌گ به‌ڵام مه‌رج نییه‌ به‌ هه‌موو ورده‌كارییه‌كان (هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ) مه‌به‌ست لێره‌ ئایاتى گه‌ردوونییه‌ په‌یوه‌ندى به‌ ئایاتى قورئانى نییه‌، واته‌" ئایه‌تى ئاسمان )یتلو علیهم ایات السما‌ء(، یان أیة الأرض، یان أیة‌ الجبال، لۆ نموونه‌" سما‌ء جیایه‌ له‌گه‌ڵ جبال، به‌ڵام له‌ چۆنییه‌تى دروستكردن په‌یوه‌ستن به‌یه‌كه‌وه‌ یه‌ك ڕه‌گیان هه‌یه‌ كه‌ یه‌ك په‌روه‌ردگار(رب)یان هه‌یه‌ و یه‌ك دروستكراويان هه‌یه‌ و له‌ یه‌ك مادده‌ دروستكراون، ئه‌مه‌ چه‌مكى (تلاوه‌)یه‌ (يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ) یه‌كسه‌ر (تزكیه‌) دروست ده‌بى (وَيُزَكِّيهِمْ)، تیلاوه‌ى ئایات كرا و (تزكیة‌) دروست بوو لۆشاییه‌ك (فراغ) دروست ده‌بى لۆ (تعلیم) (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ‌َ)، كه‌واته‌" " ئه‌گه‌ر هاتوو (تلاوه‌) بوو (تزكیه‌) دروست بوو یه‌كسه‌ر (تعلیم)ه‌كه‌ ئاشكرا ده‌بێت، ئه‌وه‌یه‌ خودا ده‌فه‌رموێت: (أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّيْلِ سَاجِداً وَقَائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ).

هه‌رچى منداڵ هه‌یه‌ شوێنكه‌وته‌ (تابع)ى دایك(أم)ه‌، هه‌ر ئه‌ویش ده‌توانێت شت له‌سه‌ر فیتڕه‌ی منداڵ بنوسێت، پاشان باوك، واته‌" دایك سێ مافى هه‌یه‌، دایك(أم) ڕابه‌رایه‌تى ڕۆڵه‌كانى خۆى ده‌كات، لۆیه‌ (الأمي) واته‌" (القیادي) رابه‌ریى، هه‌روه‌ها (أمي) به‌ ماناى نه‌خوێنده‌وار نایه‌ت.

له‌م ماوه‌يه‌ى دواییدا چه‌مكى بڕوانامه‌ و خوێندن هاتۆته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ نزیكه‌ى په‌نجا ساڵێك ده‌بێت! ئه‌مه‌ هۆكارێكه‌ مرۆڤ به‌هۆیه‌وه‌ فێرببێت، به‌ڵام تاكه‌ ڕێ نییه‌ و لێره‌دا پرسیارێك سه‌رهه‌ڵده‌دات ئه‌ویش ئایا ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ى نه‌بێت كه‌سه‌كه (عالم) نییه‌ ‌؟ نه‌خێر، چونكه‌ چه‌ند ڕێسایه‌ك هه‌یه‌ به‌هۆیه‌وه‌ مرۆڤ ده‌بێته‌ (عالم)، مه‌رج نییه‌ ئه‌م بڕوانامانه‌ى هه‌بێت، لۆ نموونه‌" ئه‌دیسۆن بڕوانامه‌ى نه‌بوو هه‌روه‌ها هێنرى فۆڕد به‌هه‌مان شێوه‌.

لۆ درێژه‌ كليك لێره‌ بكه‌: http://www.muhammadrafih.com/Default.aspx?page=article&id=211&l=3 

علم بالقلم

زانراوه‌ كه‌ كردارى مژینی سینگی دایک زۆر زه‌حمه‌ته‌و ژماره‌یه‌ك ماسولكه‌ تيايدا به‌شدار ده‌بن، لۆیه‌ منداڵ ماوه‌یه‌كى باش ئه‌م مه‌شقه‌ى پێ ئه‌نجام ده‌درێت، تا که‌ هاته‌ سه‌ر دونیا ئۆتۆماتیكى دواى له‌ دایكبوونى بتوانێت سینگى دایكى بمژێت، ئه‌و كرداره‌ له‌ قورئان دا پێیگوتراوه‌ (علم بالقلم)، قلم لێره‌دا سیفه‌ته‌ نه‌ك ناو ، نموونه‌" چۆن گوڵه‌ ئه‌شره‌فى به‌ قه‌ڵه‌م زیاد ده‌كرێت، قه‌ڵه‌م واته‌" تیژكردنى نووكى  تا به‌ئاماده‌يى كارى پێ بكرێت، ئه‌وه‌ سیفه‌تى (تقلیم)ه‌، مرۆڤیش به‌م كردارى ته‌قلیمه‌ كه‌ ئیمڕۆ پێیده‌گوترێت مه‌شقكردن هه‌رچى فێركراو(معلم)ه‌ له‌ ناخى ده‌ریدێنێت لۆ واقیع، به‌ نموونه‌" له‌ سكى دایكى فێرى په‌نجه‌ مژین بووه‌، ئینجا كه‌ هاته‌ دونیا ژماره‌یه‌ك كردارى تر هه‌یه‌ ده‌بێ بیانكات وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ ڕیخۆڵه‌كانى یان له‌هه‌ناسه‌دانى ڕووده‌ده‌ن، ئه‌مانه‌ هه‌مووى مه‌شقى كردووه‌ واته‌" (أقلم)ه‌ى كردووه‌، (أقلم)ه‌ له‌ (تأقلم) هاتووه‌ (علم بالقلم).

ئه‌مه‌ بنه‌مایه‌ له‌ ناخى مرۆڤدا، هه‌ر ئه‌م كرداره‌شه‌ ده‌توانێت به‌رده‌وامى بداته‌ ژیان، هه‌رچى (تعلیم) هه‌یه‌ دایده‌به‌زێننه‌ سه‌ر واقیع، لۆیه‌ كه‌ مرۆڤ له‌دایك ده‌بێت ئه‌ندامه‌كانى هه‌موو هه‌یه‌، هیچ ئه‌ندامێك نییه‌ لۆى دروست نه‌كرا بێت، به‌ڵام به‌ پێوانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندامێكى گه‌وره‌ هه‌موو ئه‌ندامه‌كانى منداڵ‌ بچووكه‌، لۆیه‌ له‌به‌ر بچووكى ناتوانێت كۆمه‌ڵه‌ ئیشێكى پێ ئه‌نجام بدات، به‌ تێپه‌ڕبوونى ڕۆژگارو گوزه‌رانى له‌ نێو ژینگه‌كه‌یدا ده‌ست ده‌كات به‌ جووڵه‌و چالاكى، لێره‌دا ده‌ست ده‌كات به‌ به‌راوردێك له‌ نێوان ئه‌وه‌ى له‌ ناخیدا فێركراوه‌  (تعیلم) له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى له‌ ڕاستى (واقیع)دا هه‌یه‌و تا چه‌ند چۆنیه‌كى له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌، لۆ نموونه‌" (گه‌رم و سارد، تاڵ و شیرین، سپى و ڕه‌ش، ده‌نگ و بێده‌نگى) هه‌سته‌كان هه‌مووى له‌ هه‌وڵى ئه‌وه‌دا ده‌بن چۆنیه‌كى دروست بكه‌ن له‌نێوان ئه‌وه‌ى له‌ فیتڕه‌يى و ئه‌وه‌ى له‌ واقیعدا هه‌یه‌، كێشه‌كه‌ لێره‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات كاتێك ئه‌وه‌ى له‌لاى خۆى هه‌یه‌ كه‌چى له‌ واقیع نه‌یبینێت! ئه‌وكات به‌ ناچارى ده‌بێت خۆى له‌گه‌ڵ واقیع ڕابێنێت و سه‌رله‌نوێ فیتڕه‌ى شێوه‌پێدان(تشكل)ى لۆ بكاته‌وه‌ به‌ واقیع، یان به‌ واقیع فیتڕه‌ى له‌ چوارچێوه‌ بدا.


    اقرأ

 واته‌" تێرامان و سه‌ر‌نجدان و به‌ قوڵداچوونی بيستراو و بينراوه‌كان (مخلوقات).

اسم: بریتییه‌ له‌ڕاستی بوونه‌وه‌ر.

رب

 واته‌" له‌ نه‌بوونه‌وه‌ هێنايه‌ بوون و به‌ نه‌قص و حاجه‌كه‌شی بۆ دروستكرد، پاشان رعايه‌ت و عينايه‌تی كرد.

الآکرم

 ئه‌و وشه‌یه‌ یه‌کجار له‌قورئان هاتووه‌، واته‌" ڕێزدار (کرم) چونکه‌ تعلیم پیرۆزترین شته‌ خودا به‌خشيتيه‌ مرۆڤ.

الخلق

 دروستكردنی دروستكراوێكى ديكه‌يه‌‌ له‌ يه‌كێكی تر وه‌ك ئه‌وه‌ی أنسان له‌ علق يان أنسان له‌ تراب يان له‌ ماء دروست كرابێت.

الانسان

 قۆناغێكه‌ له‌ قۆناغه‌كانی مرۆڤايه‌تی كه‌ زياتر له‌ ٣٠ سيفه‌تی نابه‌جێی (سلبي) تێدايه‌و ئاماژه‌ى قورئان لۆ ئه‌وه‌يه‌ ئه‌و قۆناغه‌ سلبييه‌ زوو تێپه‌ڕێنرێت.

العلق

 له‌نێو ڕه‌حمی دایکه‌ لۆ بوونه‌وه‌ر پاشان لۆ ڕه‌حمی زه‌ويی.

العلم

 بريتيه‌ له‌ هه‌موو ڕاستيه‌كانی بوونه‌وه‌ر كه‌ خودا له‌ ناخی مرۆڤدا دایناوه‌.

التعلم

 بريتيه‌" له‌ ڕاهێنان و فێربوونی ئه‌و ڕاستيانه‌ی له‌ناخی مرۆڤدا هه‌يه‌و‌ دێنێته‌ بوون.

الطغيان

 له‌ حه‌د ده‌رچوون، لۆ نموونه‌" ‌(کاتێک ڕووبار له‌ئاستی خۆی زیاد ده‌کات و جۆگه‌له‌ی لده‌بێته‌وه یان له‌سه‌ری ده‌ڕژێت‌)

النهی

 ئه‌و گۆڕانكاريه‌يه‌ له‌ ناخى مرۆڤ، كه‌ وای لێبكات له‌ ناخه‌وه‌ پێی ناخۆش بێت.

العبد

 به‌و كه‌سه‌ ده‌وترێ كه‌ گوێرايه‌ڵی گه‌وره‌ی خۆی بكات.

الصلی

 به‌ مانای تصلية دێت، واته‌" سووتان.

التقوی

 گه‌ران به‌ دوای راستيه‌كانی آسماء خودا له‌ ناو دروستكراوه‌كاندا.

الهدی

 واته‌" ڕێگه‌ی راست و دروستى پێغه‌مبه‌ران.

الكذب

  درۆكردنه‌ به‌رامبه‌ر ئاياتی خودا.

الفطڕه‌

 ئه‌و ئامێره‌يه‌ له‌ ناوه‌وه‌ى هه‌موو مه‌خلوقاته‌كاندا هه‌يه‌، به‌هۆى فيطڕه‌ ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ به‌سه‌ر خۆيى و ده‌ورووبه‌ريدا زاڵ ده‌بێت، هه‌روه‌ها بريتييه‌ له‌و ئامێره‌ى كه‌ خودا (جل جلاله‌) له‌ناو هه‌موو زيندووان دروستى كردووه‌، تا بتوانێت به‌ ڕادده‌يه‌كى دياريكراو چاكه‌و خراپه‌ له‌يه‌كتر جيا بكاته‌وه‌‌.

حيكمه‌ يان سوننه‌

 بريتييه‌ له‌و ده‌ربڕين و حاڵه‌تانه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ر (عليه‌ السلام والبركات) نيشانداون يان به‌ واقيعی حاڵ له‌ ڕێگه‌ى ده‌م و دڵ و كردار ده‌ريبڕيوه‌، يان دانپێدانان (إقرار)ی پێغه‌مبه‌ره‌ به‌ هه‌ر شێوازه‌ك بووبێت.

الحيكمه‌

ته‌نزيلى كيتاب ١٠٠% وفقى ئيڕاده‌ى خواى له‌بۆ واقيع پێيده‌گوترێ حيكمه‌.

 
قۆناغێكه‌ ده‌بێ لێى تێپه‌ڕى

له‌ به‌رچى خوداى ڕه‌حمان سه‌رزه‌نشتى الانسان ده‌كات؟

(إنسان) له‌ قورئاندا به‌ كۆمه‌ڵه‌ قۆناغێكدا تێده‌په‌ڕێت و كۆمه‌ڵه‌ ناو و زاراوه‌يه‌كى لۆ به‌كار هاتووه‌، يه‌ك له‌مانه‌ (إنسان)ه‌، كه‌ پاشان به‌ كاركردنى به‌رده‌وام ده‌بێته‌ (ناس)، پاشان ئه‌و (إنسان)ه‌ ده‌بێته‌ (بني آدم)، ئه‌مه‌ هه‌مووى ئيشكردنى فيطڕه‌يه‌، ماوه‌يه‌كى دى ئه‌و (بني آدم)ه‌ ده‌بێته‌ (بشر)، هه‌ر هه‌مان كه‌سه‌كه‌يه‌.
لۆ نموونه" قوتابى له‌ پۆلى يه‌كه‌م ده‌رده‌چێ ده‌بێته‌ پۆلى دوو، به‌ڵام هه‌مان مادده‌ ناخوێنێت، كاتێك لێى بپرسيت له‌ پۆلى چه‌ندى له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: پۆلى دوو، ناڵێ پۆلى يه‌ك، چونكه‌ ئاست و تواناى گۆڕاوه‌، يان له‌ سه‌ره‌تايى لۆ دواناوه‌ندى ده‌رده‌چێت، لێى ده‌پسيت له‌ چ قۆناغێكيت؟ ده‌ڵێت له‌ دواناوه‌نديم، هه‌مان ئه‌و مرۆڤه‌‌يه له‌ ئاماده‌يى ده‌چێته‌ زانكۆ كۆئه‌ندامى په‌يكه‌رى ئيسكى هه‌مان په‌يكه‌رى ئێسكه‌، به‌ڵام تواناى وه‌رگرتن و تێگه‌يشتن و تواناكانى گۆڕاون.
ئه‌م خوده‌ له‌ سه‌ره‌تادا ناوى (إنسان)ه‌و دواتر ده‌بێته‌ (ناس)، له‌ پاش ناس ده‌بـێته‌ (بنى آدم)، هه‌ر ئه‌م ذاته‌يه‌، ده‌بێتـه‌ (بشر)، دوايى ده‌بێـته‌ (مسلم)، پاشان ده‌بێـته‌ (مؤمن)، كه‌واته‌" پێش ئه‌وه‌ى كافر بێت لۆ ئيمانى چه‌ندين قۆناغ هه‌يه‌، (فَمِنكُمْ كَافِرٌ وَمِنكُم مُّؤْمِنٌ)(التغابن٢) ئه‌وه‌ ته‌نيا لۆ‌ رۆژی دواييه‌ كه‌ مرۆڤه‌كان ته‌نيا دوو پۆلێنيان لۆ ده‌مێنێته‌وه‌، كۆمه‌ڵێك ئيماندارو كۆمه‌ڵێك كافرن، به‌ڵام لێره‌ نه‌خێر، لۆيه‌ كه‌ خوداى ڕه‌حمان ده‌فه‌رمووێت: (يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ)(الإنفطار٦) یاخود ده‌فه‌رمووێ: (لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ)(التين٤) ئه‌وه‌ جۆرێكى دياريكراوه‌ له‌و كه‌سانه‌، سيفه‌تى تايبه‌تييان له‌ قورئان هه‌يه‌ كه‌ (٦٤) سيفه‌تن، به‌م (٦٤) سيفه‌ته‌ى ئه‌وه‌ مرۆڤه‌، به‌ڵام كاتێك په‌ره‌ى سه‌ندو بوو به‌ (ناس)، زياتر له‌ (٢٤٠) سيفه‌تيان له‌ قورئاندا هه‌يه‌، ناس په‌ره‌ ده‌سه‌نێت، هه‌ر ئه‌م خوده‌يه‌ سه‌ره‌تايى بوو بووه‌ ناوه‌ندى و دواناوه‌ندى، هه‌مان ئه‌و خوده‌شه‌ بووه‌ (بني آدم)، كه‌ له‌ قورئاندا (بني آدم)يش حه‌وت سيفه‌تى هه‌يه‌، ئه‌وه‌ زياتر په‌ره‌ ده‌سه‌نێت و ده‌بێته‌ (بشر) كه‌ كۆمه‌ڵه‌ سيفاتێكى ديكه‌ى هه‌يه‌.
لۆيه‌ له‌ هه‌موو قورئان-دا له‌ قۆناغى (بشر)ه‌كه‌ په‌يام وه‌رده‌گرێت نه‌ك (إنسان)ه‌كه‌، له‌ قورئاندا (إنسان) له‌ ئاستى په‌يامى (أنبياء و رسل)دا نييه‌، كێ له‌ ئاستى په‌يامه‌ (رسالة)ه‌؟ به‌شه‌ر، لۆيه‌ پێغه‌مبه‌رو أنبياء و رسل كه‌ له‌ قورئاندا باسيان ده‌كرێت به‌ (إنسان) و (بني آدم) و (ناس) باس ناكرێن، بابه‌ته‌كه‌ ورده‌، به‌ڵام قورئانييه‌، به‌ پشتيوانى خوداى ڕه‌حمان ئه‌وه‌ى (معجم مفهرس)ى هه‌يه‌ ده‌توانێت سه‌يرى بكات وشه‌ى (إنسان) چه‌ند جار هاتووه‌، وشه‌‌ی (ناس) چه‌ند جار هاتووه، وشه‌ى (بنى اد‌م) چه‌ند جار هاتووه‌، ده‌توانێت هه‌مووى به‌ گوێره‌ى ڕيزبه‌ندى دابه‌زينى قورئان كۆ بكرێته‌وه‌، ئه‌وكاته‌ كه‌سه‌كه‌ به‌ كرده‌يى نه‌خشه‌يه‌كى سه‌مه‌ره‌ى لۆ ئاشكرا ده‌بێت، كه‌ خوداى ڕه‌حمان چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سه‌دا ده‌كات.
بێينه‌ سه‌ر ته‌وه‌رێكى ديكه‌، ته‌وه‌رى مه‌ترسيدار كه‌ خوداى ڕه‌حمان گڵۆپى سۆر لۆ به‌شه‌ر داده‌گيرسێنى، به‌ خاڵى لاوازى ده‌ست پێ ده‌كات، ئه‌م مرۆڤه‌ كه‌ يه‌كه‌م گڵۆپى سۆرى لۆ پێبووه‌، پێغه‌مبه‌ر(عليه‌ السلام و البركات) كه‌ پێى فه‌رمووه‌: (إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَى* أَن رَّآهُ اسْتَغْنَى)(العلق٦/٧) یه‌كه‌م گوناهه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر(عليه‌ السلام و البركات) زانيارى پێى ده‌درێت وشه‌ى طوغيانه‌، لۆ (إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَى* أَن رَّآهُ اسْتَغْنَى) چاره‌ چیيه؟ ‌(إِنَّ إِلَى رَبِّكَ الرُّجْعَى)(العلق ٨) به‌وه‌ی ئه‌و طوغیانه‌ی نامێنێت، ئه‌گه‌ر وشه‌ى طغيان ڕاڤه‌ بكه‌ين، هه‌موو مادده‌ك‌ طوغيان ده‌كات، زيندووان، مه‌خلوق تواناى طوغيانى هه‌يه‌. ماناى وشه‌ى طوغيان لادانه‌ له‌ سنوور. خوداى ڕه‌حمان باسى ئاو ده‌كات، به‌ نوح پێغه‌مبه‌ر ده‌فه‌رمووێت: (إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاء حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ)(الحاقة١١)، (إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاء) ئاو طوغیانی كرد، باشه‌ ئاو ده‌بێ چۆن طوغیان بكات؟ كانى و ڕووبار هه‌يه‌، ده‌بێ ئاوى ڕووباره‌كه‌ له‌ ئاستى زه‌وييه‌كه‌ نزمتر بێت، تا ئاوه‌كه‌ پێيدا بڕوات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر زه‌وييه‌كه‌ نزمترو ته‌خت بێت ئاوه‌كه‌ په‌رش و بڵاو ده‌بێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئاوه‌كه‌ له‌ سنوورى خۆى زيادى كردو ده‌رچوو ئه‌وه‌ له‌مبه‌ر و له‌وبه‌ر لا ده‌دات و ئه‌وه‌ پێى ده‌گوترێت طوغيانى كرد‌.

ماڵپەری فه‌رمى مامۆستا محمد رافع
Copyright 2011-2017 All Rights Reserved